افشین: «رسانه» نهاد پنجم در اکوسیستم پارادایم قدرتبنیان است
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر اینکه قدرت فناورانه بدون قدرت ارتباطی و روایی پایدار نمیماند، رسانه را یکی از ارکان اکوسیستم قدرتبنیان دانست.
به گزارش خبرنگار مهر، نخستین نشست حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور پس از برگزاری رویداد ملی معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور با اصحاب رسانه در روز خبرنگار (17 مردادماه) به سهم و جایگاه این قشر در پارادایم قدرتبنیان اختصاص یافت.
در آغاز این نشست، امیر هرمزینژاد، دستیار معاون علمی رئیسجمهور، با تبریک روز خبرنگار، حوزه علم و فناوری را عرصهای چندمحوری و پیچیده توصیف کرد و گفت: خبرنگاری در این حوزه به دلیل گستردگی موضوعات، تخصصی بودن مباحث و ظهور مستمر فناوریهای جدید، از دشوارترین حوزههای خبری است.
وی با اشاره به پویایی حوزه علم و فناوری افزود: فعالیت حرفهای در این عرصه بدون مطالعه مستمر و پیگیری تحولات علمی و فناورانه امکانپذیر نیست و خبرنگار این حوزه باید همواره دانش خود را بهروز نگه دارد تا بتواند تحولات پیچیده علمی و فناورانه را به زبانی دقیق و قابل فهم برای جامعه روایت کند.
«رسانه» نهاد پنجم در اکوسیستم پارادایم قدرتبنیان
حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور، در ادامه نشست، به تشریح نقش رسانه در تحول سیاست علم و فناوری ایران طی دو دهه اخیر و جایگاه آن در مسیر ایران آینده پرداخت.
او با تأکید بر پیوند میان قدرت فناورانه و قدرت ارتباطی گفت: قدرت فناورانه، بدون قدرت ارتباطی و قدرت روایی، پایدار نخواهد بود.
افشین ادامه داد: در پارادایم قدرتبنیان، علم منبع تولید شناخت، فناوری منبع تولید قابلیت و حکمرانی سازماندهی قابلیتها است. در این فضا، رسانه به عنوان نهادی است که معنا، اعتماد، گفت و گوی عمومی و روایت آینده را سازمان میدهد و مثابه نهاد پنجم اکوسیتم قدرتبنیان معرفی میشود.
به گفته این مقام مسئول، در جهان امروز، رقابت کشورها تنها بر سر تولید فناوری نیست؛ بلکه توانایی شکلدهی به اعتماد اجتماعی، روایت آینده و ادراک عمومی نیز بخشی از قدرت کشورهاست. فناوری زمانی میتواند به یک قابلیت ملی تبدیل شود که جامعه نسبت به آن شناخت داشته باشد، به مسیر توسعه آن اعتماد کند و امکان مشارکت در تصمیمگیریها و پیامدهای آن را داشته باشد.
از بازنمایی واقعیت تا ساخت قدرت
افشین در ادامه، نقش رسانه در پارادایم قدرتبنیان را فراتر از بازنمایی واقعیت دانست و گفت: اگر فناوری ابزاری برای شکلدهی به نظمهای اقتصادی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی است، رسانه نهادی است که این تحولات را در عرصه عمومی معنا و تفسیر میکند و به آن مشروعیت میبخشد. بنابراین، رسانه دیگر صرفاً ناظر تحول فناوری نیست، بلکه با روایتسازی درباره فناوری، در نحوه درک جامعه از آن و در نهایت در پذیرش یا عدم پذیرش اجتماعی فناوریها نقش دارد.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تغییر جایگاه رسانه در دورههای مختلف توسعه علم و فناوری اظهار کرد: در عصر دانشبنیان، وظیفه اصلی رسانه بیشتر به انتشار و ترویج دانش محدود میشد، اما با شکلگیری عصر فناوریبنیان، معرفی نوآوریها، شرکتهای فناور و محصولات جدید نیز به این نقش افزوده شد. امروز در پارادایم قدرتبنیان، رسانه تنها یک ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه به یکی از بازیگران فعال اکوسیستم فناوری و یکی از ارکان شکلدهنده قدرت تبدیل شده است.
وی ادامه داد: در جهان شبکهای، قدرت تنها از منابع مادی ناشی نمیشود، بلکه تولید معنا، روایت، اعتماد و جهتدهی به افکار عمومی نیز در شکلگیری قدرت نقش دارد. به همین دلیل، رسانه میتواند در کنار دانشگاه، صنعت و دولت، بخشی از زیرساخت نرم قدرت فناورانه کشور باشد.
کارکردهای راهبردی رسانه در حوزه علم و فناوری
افشین با تشریح کارکردهای راهبردی رسانه، گفت: رسانه تنها وظیفه انتشار خبر را بر عهده ندارد، بلکه میتواند در آموزش جامعه، ایجاد اعتماد عمومی، اتصال بازیگران مختلف و ارتقای کیفیت حکمرانی علم و فناوری نیز نقشآفرین باشد.
او نقش رسانه در ایجاد ارتباط میان بازیگران مختلف زیستبوم علم و فناوری را نیز مهم دانست و افزود: دانشگاه، صنعت، دولت، سرمایهگذاران و جامعه هرکدام بخشی از این زیستبوم را تشکیل میدهند و رسانه میتواند ارتباط میان این بخشها را تسهیل کند. این ارتباط صرفاً انتقال خبر نیست؛ بلکه بستری برای شکلگیری گفتوگو، شناخت متقابل و همکاری میان بازیگران مختلف است.
معاون علمی رئیسجمهور همچنین ارتقای سواد علم و فناوری را از دیگر وظایف مهم رسانه دانست و گفت: فاصله میان دانش تخصصی و جامعه زمانی کاهش پیدا میکند که مفاهیم پیچیده علمی و فناورانه به زبانی دقیق، ساده و قابل فهم برای عموم توضیح داده شوند. رسانه در این زمینه میتواند نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی و شکلگیری نگاه واقعبینانه نسبت به فرصتها و مخاطرات فناوری داشته باشد.
وی با اشاره به نقش رسانه در روایت آینده افزود: رسانه میتواند با ترسیم افقهای علمی و فناورانه کشور، فناوری را به بخشی از روایت توسعه و پیشرفت ملی تبدیل کند. نوع روایت رسانه از آینده، بر نگاه جامعه به ظرفیتهای کشور و حتی بر میزان مشارکت مردم در مسیر توسعه اثر میگذارد.
افشین در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع حکمرانی فناوری پرداخت و گفت: حکمرانی فناوری تنها با قانونگذاری، سرمایهگذاری یا توسعه زیرساخت محقق نمیشود، بلکه مجموعهای از سازوکارهاست که مشخص میکند چه فناوریهایی توسعه پیدا کنند، منابع چگونه تخصیص یابند، منافع و مخاطرات چگونه مدیریت شوند و جامعه چگونه در این فرایند مشارکت کند.
او تأکید کرد: فناوری زمانی میتواند به یک قابلیت ملی تبدیل شود که جامعه نسبت به آن آگاهی و اعتماد داشته باشد، امکان مشارکت در فرایندهای مرتبط با آن فراهم باشد و مسئولیتپذیری در قبال پیامدهای فناوری مورد توجه قرار گیرد. در این میان، رسانه حلقه اتصال میان نظام علم، نظام سیاست و جامعه است و میتواند زمینه شکلگیری گفتوگویی ملی درباره فناوری را فراهم کند.
معاون علمی رئیسجمهور در ادامه، رسانه را یکی از زیرساختهای نرم قدرت فناورانه توصیف کرد و گفت: قدرت فناورانه تنها بر پایه آزمایشگاه، سرمایه و صنعت شکل نمیگیرد. دانشگاه دانش تولید میکند، صنعت فناوری را توسعه میدهد و دولت جهتگیریهای راهبردی را تنظیم میکند، اما رسانه با تولید معنا، اعتماد، روایت و گفتوگوی عمومی، زمینه شکلگیری مشروعیت، هماهنگی اجتماعی و قدرت نرم فناوری را فراهم میکند.
وی افزود: رسانه میتواند فرهنگ نوآوری را در جامعه تقویت کند، تصویری از آینده مشترک ارائه دهد، سرمایه اجتماعی علم را افزایش دهد، اعتماد عمومی به توان علمی و فناورانه کشور را تقویت کند و تصویر توان علمی ایران را در سطح ملی و بینالمللی شکل دهد. از این منظر، مشارکت اجتماعی در مسیر توسعه فناوری نیز تا حد زیادی به کیفیت ارتباط میان جامعه و نظام علم و فناوری وابسته است.
افشین تحول منطق علم و فناوری را از «دانش» به «فناوری» و سپس «قدرت» تشریح کرد و گفت: در منطق دانشبنیان، هدف اصلی تولید شناخت است و دانشگاه مهمترین نهاد این فرایند به شمار میرود؛ در این مرحله، تولید دانش، مقاله، پژوهش و سرمایه انسانی اهمیت دارد. در منطق فناوریبنیان، تمرکز بر کاربرد دانش قرار میگیرد و زیستبوم نوآوری، محصول، صنعت و بازار اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
وی ادامه داد: اما در پارادایم قدرتبنیان، هدف صرفاً تولید دانش یا فناوری نیست، بلکه حکمرانی و شکلدهی به آینده و ساخت قابلیتهای راهبردی کشور دنبال میشود؛ قابلیتی که از تعامل دانشگاه، صنعت، دولت، رسانه و جامعه شکل میگیرد.
رسانه، نهاد تولید معنا در اکوسیستم دانشبنیان است
او در جمعبندی سخنان خود خاطرنشان کرد: در پارادایم قدرتبنیان، خروجی علم و فناوری میتواند در قالب زیرساخت، پلتفرم، استاندارد، شبکه و دیگر قابلیتهای راهبردی خود را نشان دهد و در این میان، رسانه، نهاد تولید معنا در اکوسیستم دانشبنیان است؛ نهادی که دانش را به اعتماد، فناوری را به پذیرش اجتماعی و نوآوری را به قدرت و قابلیت ملی تبدیل میکند.
گفتنی است؛ این نشست با گفتوگو و تبادل نظر میان معاون علمی رئیسجمهور و اصحاب رسانه و تأکید بر نقش رسانه در توسعه علم، فناوری و حکمرانی فناورانه کشور ادامه یافت.