اقتصاد ایران و نهادها

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ کتاب «اقتصاد ایران و نهادها» نوشته آزاده خرمی‌مقدم، پژوهشگر اقتصاد، تلاشی تاریخی و تحلیلی برای فهم ریشه‌های توسعه‌نیافتگی ایران است؛ کتابی که به‌جای تمرکز بر سیاست‌های مقطعی یا عوامل صرفاً فنی، به سراغ بنیان‌های نهادی و الگوهای ذهنی حاکم بر جامعه ایرانی می‌رود.

این کتاب یک مطالعه تاریخی - اقتصادی است و با بهره‌گیری از چارچوب نظری «اقتصاد نهادی جدید»، مسیر تحولات نهادی ایران را در یکی از اثرگذارترین دوره‌های پس از اسلام، یعنی عصر صفوی، واکاوی می‌کند.

نویسنده از همان ابتدا فرضیه اصلی خود را با صراحت مطرح می‌کند: توسعه، پیش از آن‌که به فناوری یا سیاست‌های اقتصادی وابسته باشد، ریشه در نهادها و الگوهای ذهنی کنشگران اجتماعی دارد؛ نهادهایی که قواعد بازی اقتصادی و انگیزه‌های رفتاری را شکل می‌دهند.

بر این اساس، برای فهم تفاوت عملکرد جوامع در مسیر توسعه، مطالعه تاریخ و شناسایی مسیر نهادی آن‌ها اجتناب‌ناپذیر است. ایران، با پیشینه تاریخی طولانی، حامل نهادهایی است که به‌جای تقویت توسعه پایدار، در بسیاری موارد مانع آن شده‌اند.

پرسش محوری کتاب نیز دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: چرا ایران، با وجود شکوفایی اقتصادی در دوره شاه عباس اول و ارتباطات گسترده با جهان غرب، نتوانست وارد مسیر صنعتی‌شدن و شکل‌گیری سرمایه‌داری شود، در حالی که اروپا در همان زمان به آستانه انقلاب صنعتی رسید؟

کتاب نشان می‌دهد که مسیر نهادی ایران صفوی، به‌جای «چرخه فضیلت»، در چارچوب یک «چرخه رذیلت» عمل کرده است؛ چرخه‌ای که پیامدهای آن تا امروز نیز در ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران قابل مشاهده است.

در این چرخه، نهادهای غیررسمی به‌ویژه باور به قدرت مطلق شاه و الگوهای ذهنی حاکم، انگیزه‌های رفتاری را به سمتی سوق می‌داد که امکان شکل‌گیری قواعد رسمی کارآمد، امنیت حقوق مالکیت و انباشت سرمایه مولد فراهم نشود.

قدرت محدود مردم در برابر رفتار خودکامه پادشاهان، به شکل‌گیری بوروکراسی‌ای انجامید که با هزینه‌های معاملاتی بالا و ناامنی حقوق مالکیت همراه بود. در چنین فضایی، تشکل‌ها و انجمن‌های بازرگانی نه قادر به تبادل مؤثر اطلاعات بودند و نه توان تضمین قراردادهای بلندمدت و مبادلات غیرشخصی را داشتند.

کتاب تأکید می‌کند که ناکامی ایران در دستیابی به توسعه اقتصادی، نه امری تصادفی، بلکه پیامد منطقی مسیر نهادی‌ای بوده است که در طول زمان تثبیت شده بود.

کتاب با طرح دوباره پرسش بنیادین توسعه‌نیافتگی ایران، این پیام را منتقل می‌کند که اگرچه تاریخ تغییرپذیر نیست، اما با شناخت دقیق ریشه‌های نهادی، می‌توان مسیر آینده را اصلاح کرد؛ هشداری جدی که اصلاح نهادی را مقدم بر هر نوع اصلاح اقتصادی دیگر می‌نشاند.

«اقتصاد ایران و نهادها» در 90 صفحه توسط انتشارات «دنیای اقتصاد» با قیمت 70 هزار تومان منتشر شده است. معرفی صوتی این کتاب را با صدای «پریا شهبازی» از همکاران بخش آنلاین «دنیای اقتصاد» می‌شنوید.