فیلم «اودیسه» فروش کتاب را افزایش داد؛ جایگاه ترجمههای متفاوت
خیلیها دوست دارند قبل از تماشای یک اقتباس سینمایی، کتاب را بخوانند، اما داستانی که هزاران سال قدمت دارد، ماجرا را تغییر داده است.
به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از منابع خبری، موفقیت «اودیسه»، فیلم جدید کریستوفر نولان، علاقه تازهای را به شعر کلاسیک هومر برانگیخته تا آنجا که در بریتانیا، فروش کتاب نسبت به سال گذشته 95 درصد افزایش یافته است. اسپاتیفای هم میگوید از زمان اکران فیلم در اواسط جولای، پخش کتاب صوتی این اثر در سراسر جهان 680 درصد افزایش یافته است. این حماسه حتی مردم را به یادگیری زبان یونانی ترغیب کرده و جستجوهای اینترنتی برای آموزش زبان منطقه جنوب اروپا در هفتههای گذشته بیش از 5 برابر شده است.
فیلم «اودیسه» کریستوفر نولان در دومین آخر هفته فروش خود به رقم 640 میلیون دلار در سراسر جهان دست یافت و به نظر میرسد قرار است یکی از رویدادهای سینمایی اصلی سال باشد. این امر برای فیلمی که با اقتباس از شعری حماسی که تقریباً 3000 سال پیش توسط یک مرد یونانی نوشته شده، بسیار قابل توجه است. (هرچند درباره نویسنده آن هم اختلاف است و برخی از کلاسیکگرایان معتقدند هومر میتواند زن باشد).
موفقیت این اقتباس سینمایی جدید، با توجه به افزایش فروش کتاب، موجب شده مخاطبان دوباره با اثر کلاسیک جاودانه هومر ارتباط برقرار و آن را از نو کشف کنند و این یک دلیل بزرگ برای تجلیل از این فیلم است.
فیلم حماسی نولان، با علاقه تازهای که به یونان باستان برانگیخته، یادآوری میکند که کلاسیکها صرفاً مربوط به گذشته نیستند؛ بلکه همچنان پاسخگوی داستانهایی که امروز میگوییم و سوالهایی که امروز میپرسیم هستند.
این موفقیت ارتباط جالبی با خود نولان دارد. او در مدرسهای به نام هیلیبری، با سنتی دیرینه در آموزش ادبیات کلاسیک، تحصیل کرد؛ جایی که آموزش کلاسیک همچنان جایگاه مهمی در آن دارد و تا به امروز، دانشآموزان این مدرسه هنوز لاتین، تمدن کلاسیک و یونان باستان را در برنامه آموزشی خود دارند.
طبق دادههای «بوک اسکن» فروش نسخه چاپی تمام نسخههای «اودیسه» از ابتدای سال که بحث اکران فیلم مطرح بود، تاکنون 76 درصد در آمریکا افزایش یافته است. ترجمه امیلی ویلسون که توسط «نورتون» منتشر شده در این میان پرفروشترین نسخه است، در حالی که ترجمه انتشارات «پنگوئن» که توسط رابرت فاگلز صورت گرفته و رمان گرافیکی گرت هیندز که نسخه لوکس آن توسط انتشارات «کندلویک» در ماه می امسال منتشر شد - سه رتبه برتر را تکمیل میکنند.
در واقع فروش «اودیسه» از زمان اعلام ساخت فیلم نولان در دسامبر 2024، به تدریج افزایش یافت و حتی سال 2025 نسبت به سال قبل، 42 درصد رشد داشت.
برای برخی از خوانندگان که به دنبال قالبهای جدیدی برای خواندن آثار کلاسیک هستند، رمان گرافیکی گرت هیندز این نیاز را برآورده میکند و به همین دلیل در میان پرفروشترین نسخههای فروخته شده جای دارد.
طبق دادهها تعداد کتابهای امانت گرفته شده از کتابخانهها هم از سال گذشته 217 درصد افزایش یافته است.
کانر گودوین، مدیر ارشد روابط عمومی کتابخانه عمومی نیویورک هم میگوید تقاضا برای ترجمه ویلسون «از دیگران پیشی گرفته است». نسخه ویلسون 90% از نسخههای چاپی و 57% از کتابهای الکترونیکی و صوتی موجود در سیستم آنلاین کتابخانه را تشکیل میدهد که یکی از بزرگترینها در آمریکاست.
چه چیزی در ترجمه «اودیسه» امیلی ویلسون متفاوت است؟
شعر حماسی یونانی هومر بارها و بارها ترجمه شده، اما تنها یک ترجمه انگلیسی از آن وجود دارد که یک مترجم زن کار ترجمه آن را انجام داده است. نولان گفته از چندین ترجمه، از جمله ترجمه امیلی ویلسون، به عنوان الهام استفاده کرده است و سال گذشته در مصاحبهای با مجله امپایر از این مترجم یاد کرد.
«اودیسه» ترجمه امیلی ویلسون که سال 2017 منتشر شده، به پرفروشترین نسخه این حماسه در سال جاری بدل شده و بیش از یک میلیون نسخه از آن فروخته شده است.
ترجمه ویلسون به طور مشخص مدرن است، با زبانی ساده و قابل فهم که شامل کلماتی مانند «بابا»، «دیوانه» و «کیف دستی» است. این امر در «اودیسه» نولان نیز رعایت شده است و تریلر فیلم که در آن تلماخوس با بازی تام هالند «بابا» میگوید، جنجالبرانگیز شد.
هالند و نولان هر دو از این اصطلاح دفاع کردند و گفتند که «پدر» رسمیتر به همان اندازه برای منبع یونانی باستان نادرست است.
ویلسون در مصاحبهای گفت: «انگلیسی - تمام گونههای انگلیسی، تمام گویشها - یک زبان مدرن است؛ اصالت در آن سطح غیرممکن است مگر اینکه بخواهید فیلمنامهای را کاملاً به زبان یونانی هومری بنویسید - که بسیار سرگرمکننده خواهد بود اما بعید است که در گیشه خوب عمل کند.»
روش ناشران برای فروش نسخههای متفاوت
برای ناشرانی که هر یک ترجمه متفاوتی از «اودیسه» را منتشر میکنند، این هم یک چالش و هم یک فرصت است. در اینجا نحوه برخورد تعدادی از آنها با این لحظه آورده شده است.
نیویورک تایمز در گزارشی به این امر پرداخته و گفته مستقیمترین راهی که ناشران برای ارتقای ترجمههای خود از «اودیسه» استفاده میکنند، انتشار مجدد پر زرق و برق آنهاست.
پیکادور یکی از این ناشران است که ماه می (اردیبهشت امسال) نسخه جدید از ترجمه رابرت فیتزجرالد از «اودیسه» در سال 1961 را منتشر کرد.
مدیر تبلیغات این ناشر گفته: ابتدا قصد داشتیم نسخه مجدد لوکس «اودیسه» را پاییز 2025 منتشر کنیم، اما آن را به بهار 2026 منتقل کردیم تا بتوانیم از هیجان پیرامون اقتباس سینمایی کریستوفر نولان بهره ببریم.» پیکادور علاوه بر تنظیم زمانبندی، با جلد سبز پر جنب و جوش، مهر فویل، لبههای فرانسوی و لبههای تزیینی، ظاهری جدید و پر زرق و برق به این نسخه جدید بخشید.
پیکادور تنها ناشری نیست که رنگ و بوی تازهای به این حماسه بخشیده است. همین یک ماه پیش انتشارات پنگوئن کلاسیکس، ترجمه رابرت فاگلس در سال 1996 را در یک جلد گالینگور پیچیده شده در یک جلد رنگی با تصاویری از شعر، دوباره منتشر کرد.
در عین حال تاریخ اکران فیلم نولان برای انتشارات پنگوئن کلاسیکس یک اوکازیون بسیار غیرمنتظره بود، چون از قبل برنامههایی برای بزرگداشت سیامین سالگرد ترجمه فاگلس و هشتادمین سالگرد انتشار خود اثر که سال 1946 با همکاری ای. وی از «اودیسه» منتشر شده بود، داشت.
قدرت مترجمان
به جای چاپ مجدد، برخی از ناشران از ابزار دیگری استفاده میکنند: شهرت و قدرت مترجم!
اگرچه بسیاری از محبوبترین ترجمههای «اودیسه» دههها قدمت دارند، دو ترجمه جدید از آن به شهرت خاصی دست یافتهاند: سال 2017، انتشارات دبلیو. دبلیو. نورتون و شرکا ترجمهای از امیلی ویلسون، استاد دانشگاه پنسیلوانیا را منتشر کرد. و سال پیش انتشارات دانشگاه شیکاگو نسخهای را منتشر کرد که توسط استاد کالج بارد، دنیل مندلسون، ترجمه شده بود.
در حالی که کلاسیکنویسان به عنوان راهبان کلیشهای شناخته میشوند که وقت خود را در برج عاج دانشگاهها میگذرانند، اما ویلسون و مندلسون هر دو به طرز شگفتآوری چهرههای رسانهای پر سر و صدایی هستند. نقد فرهنگی مندلسون به اندازه دانش علمیاش تحسین شده است و او برای نشریاتی از جمله نیویورک تایمز، نیویورکر و نیویورک ریویو آو بوکز نقد نوشته است.
این واقعیت که هر دو مترجم در این برهه از تب «اودیسه» به میزان قابل توجهی شناخته شدهاند، یک موهبت بوده است.
«اودیسه» فراتر از ترجمه
ترجمه اشعار قدیمی و اشعار هومر به طور اخص سخت است و هیچ روش قطعی برای ترجمه اشعار او به انگلیسی مدرن وجود ندارد.
اگبرت بکر، استاد زبان و ادبیات یونانی در ییل، در این مورد گفت: به تصویر کشیدن لحن اشعار، که والا هستند (و به وضوح بسیار متفاوت با گفتار روزمره) و در عین حال میتوانند گاهی محاورهای و احساسی باشند و به ویژه همیشه زنده و بیواسطه، بسیار دشوار است. «اودیسه» یکی از این آثار هنری کلامی است که از ترجمه فراتر میرود.
در هر حال هر مترجم رویکرد متفاوتی دارد. پیکادور بر حس غنایی ترجمه فیتزجرالد تأکید میکند که «همچنان متمایز است زیرا دانش عمیق را با غرایز یک شاعر اهل عمل ترکیب میکند.»
نورتون بر تازگی نسخه ویلسون تأکید میکند و میگوید: شبیه یونان باستان است؛ سرراست، قابل فهم و گیرا. ترجمه ویلسون یکی از اولین ترجمههای وزنی در حافظه اخیر است که به خواننده یا شنونده انگلیسی زبان همان حس حرکت و ماجراجویی را در وزن پنج ضربی ایامبیک ارائه میکند که شنونده عصر اثر، در دوران خود، درک میکرد.
انتشارات دانشگاه شیکاگو بر وفاداری مندلسون تأکید دارد: ترجمه ما شاعرانهترین، دقیقترین و وفادارترین ترجمه به متن اصلی است، زیرا دنیل مندلسون به عمد ابیات طولانی هومر را تکرار کرده و با دقت به استعارهها، لحن، سطح بیان و انتخاب کلمات شعر توجه کرده است.
انتشارات پنگوئن کلاسیکز به عنوان یک منبع درسی به میراث اثر تکیه دارد: ترجمه فاگلز یکی از رایجترین نسخههای «اودیسه» در آموزش عالی آمریکاست که همچنان توسط صدها مدرس تدریس میشود و هر سال هزاران دانشجو آن را مطالعه میکنند.
علاقهمندان به سینما که تازه هومر را امتحان کردهاند، ممکن است از انبوه ترجمههای «اودیسه» برای انتخاب، احساس سردرگمی کنند. اما همانطور که دیوید المر، استاد ادبیات یونانی در هاروارد، میگوید، به خاطر داشته باشید: «هیچ ترجمهای کامل نیست و هر کسی سلیقه خودش را دارد.»
در هر حال علاقه دوباره به آثار کلاسیک، نشان دهنده این است که فیلمهای قدرتمند میتوانند مردم را به کاوش در منابع اصلی ترغیب کنند و دریابند که برخی از قدیمیترین داستانهای بشریت چه حرفهای زیادی برای گفتن دارند.