متروپل‌ها و پایمال شدن هویت شهری

فاضل دریس

از منظر دغدغه مندان هویت و سنت، شهرسازی به شکل مدرن و با نماد بلندمرتبه سازی و خراشیدن آسمان، ویرانگر یادگارهای تاریخی و هویت جمعی مردمان بخصوص با صبغه ی سنتی است و در مقابل این نظر، گروهی انهدام بناها و سازه های قدیمی را در فرآیند تحولات معماری اجتناب ناپذیر می دانند و گریزی از آن را تصور نمی کنند. آنچه که اکنون مورد قبول اکثریت قرار گرفته اما نظریه ی بینابین است بدان معنا که تلفیقی از حفظ سنت و مدرن سازی در حوزه معماری یک ضرورت است. آنچه که مورد مذمت دوستداران سنت است در واقع عدم توجه به هویت ها و نمادهای نیاکانی و شاخص های زیست بوم و طبیعت مناطق در حوزه ساختمان سازی و اصرار بر کپی برداری بی رویه و برابر با اصل از نسخه ای مشابه بدون در نظر گرفتن مؤلفه های محلی است. نگاهی به سازه های احداث شده در شهرهای بزرگ و مهم کشور این واقعیت را عیان می نماید که همه و در همه جا می خواهند مثل هم بسازند و آسمان بشکافند.

سازه هایی زمخت و بد هیکل و با ارتفاع زیاد و أکثراً با نوک قیفی شکل و پر از شیشه و نماهایی متحد الشکل و فاقد فاکتورهای بومی اکنون در تمام شهرها قابل رویت است به طوری که با مشاهده تصاویر، تشخیص تعلق به کدامین شهر برای بیننده سخت گردیده و انگار هم درب اکثریت دفاتر طراحی و ساختمان سازی کماکان بر همان پاشنه ی کپی برداری بی رویه و مبتدی می چرخد. نمونه بارز و زنده آن در دهه ی پیشین طرح مسکن مهر است که به هنگام عبور از شهرهای مختلف کشور عیناً این کپی برداری و شبیه سازی دیده می شود بدون آن که متولیان امر و مجریان تلاشی در جهت هماهنگ سازی با زیست بوم و طراحی محلی و ایجاد اِلمان های مخصوص مناطق در امر مسکن سازی نمایند و این امر در کشوری با آن همه سابقه ی معماری و تمدنی و صاحب بناهای عظیم تاریخی و شهرهای باستانی قابل قبول نبوده و اصلاح این رویه می بایست در دستور کار سازمانهای ذیربط قرار گیرد. چرا که تفاوت ساخت و سازهای شهرهای ایرانی و نوع معماری پیشینیان به درستی و با استفاده صحیح از علم و تجربه افراد زبده قابل احساس و مشاهده بوده بطوری که این تفاوت ها خود باعث ارج گذاری توسط متخصصان و جذابیت برای گردشگران شده و رنگین کمانی از هنر و سلیقه را در پیش چشم بیننده به نمایش می گذارد. و به طور یقین مدرن سازی غیر اصولی و بدون لحاظ فاکتورهای فرهنگی و مردم شناسانه و طبیعی شاید در کوتاه مدت برق از چشمان ساکنان ببرد لیکن در دراز مدت خدمتی به فرهنگ و تاریخ آن منطقه نمی کند و با خطرات دور شدن نسل های آینده از شاخص های انحصاری هر شهر یا منطقه مواجه خواهیم شد. که باز تحقیق جامعه شناختی و راونکاوانه از ساکنان و کودکان مجتمع های مسکن مهر و شهرک سازی های مشابه در نوعیت و تغییر و یا شکل گیری خاطرات شخصیت ساز کودکانه ضروری بنظر می آید. از این دیدگاه بلندمرتبه سازی ها و شیک نمودن ساختمان ها با محوریت شیشه و کامپوزیت و اصرار بر ارتفاع با هدف تغییر ذائقه ی معماری شهروندان و در پیش گرفتن نوعی زرق و برق بخشی توسط هلدینگ ساختمانی موسوم به عبدالباقی در شهر آبادان نمونه ای زنده از پایمال شدن حقوق سنتی و هویتی مردمان در امر شهرسازی تلقی می شود.

هلدینگ عبدالباقی طی دو دهه اخیر با تملک اراضی مرغوب هسته ی مرکزی شهر (فارغ از چگونگی امر تملک) و بر اساس رابطه و بدون رعایت ضوابط زیست محیطی و هویتی شهر آبادان اقدام به تخریب بسیاری از بناهای عمومی، باغ ها و ویلاهای قدیمی شهر نموده و با دور زدن قانون و نادیده گرفتن مقررات ملی مسکن و ساختمان بر احداث بناهای مرتفع و ظاهراً زیبا اما نامأنوس با هویت و تاریخ منطقه اصرار داشته و نهادهای عمومی و دولتی ناظر از قبیل شهرداری و اداره میراث فرهنگی و سازمان نظام مهندسی عمداً یا سهواً بدون در نظر گرفتن بافت قدیمی شهر آبادان اجازه ی احداث سازه هایی همچون فیدوس و متروپل را دادند و دغدغه ی اصلی متولیان امر نه حفظ هویت تاریخی و سنتی آبادان و نه حتا رعایت مقررات و استاندارد ایمن سازی که فقط فروش تراکم و اتخاذ راهبرد جریمه در کمیسیون ماده صد قانون شهرداری ها بوده بطوری که مشاهده تعداد زیاد ساختمان های مرتفع در کوچه های تنگ دهه ی بیست قرن گذشته آلارم هشدار را برای هر دلسوزی به صدا درآورده بود و صد حیف که ساعت هشدار مسؤولان أمر به خواب فرو رفته و فاجعه ی متروپل در دوم خرداد 1401 بدون شک اولین و آخرین آن نخواهد بود. در سرزمینی بنا شده بر طبیعت آب و نخل و خاک های روان، مردمانش چه در نخلستانها و چه در حوزه ی شهری این فاکتورها را مدنظر داشته و حتا شرکت نفت در قرن گذشته (با محوریت طراحان و معماران خارجی) در صدد رعایت آموزه های زمین شناسی و طبیعت نگر و هویتی بوده لیکن در مدت اخیر صدور مجوزهای بیگانه با حقایق طبیعی و سنتی بلایی عظیم بر سر شهر آبادان آورده که مطالعه تطبیقی قبل و بعد پروسه ی مدرن سازی دو دهه اخیر و تاثیرات اجتماعی و روانی مفید خواهد بود. امروزه قدم زدن در هسته ی مرکزی آبادان خاطره ای از قدیم را در ذهن گردشگران و حتا شهروندان بر نمی انگیزد و هر چه بوده در لابلای بتون و آهن و شیشه مدفون گشته و حسرت و آه اهالی به شکلی اندوهگین در بقایای نخلستان های شهر پَر می کشد.

بر همین مبنا علاوه بر مجازات عاملان و مسببان ورود خسارت در فاجعه ی برج متروپل آبادان و در کنار اصلاح سیستم مدیریت شهری در آبادان و حذف منابع رانت و فساد، توجه به هویت و طبیعت آبادان و سایر شهرهای با قدمت در فرآیند صدور مجوزهای ساخت و ساز در ارتفاع از مطالبات مهم و به حق کنشگران و دغدغه مندان است که به جد مدنظر مراکز تصمیم گیر قرار گیرد تا ضمن جلوگیری از تکرار حوادثی تلخ و ناگوار اجازه ندهند خاطرات و هویت تاریخی شهرها با توجیه مدرن سازی نابود و یا کمرنگ شوند.

ببینید | زندگی آن‌ها به تار مویی بند نیست! وقتی یک سیلی صدا کرد

ببینید | توضیحات مهم همتی درباره شایعه حامیان دولت راجع به واکسن و FATF