هنرمند؛ آیینهای در برابر رویدادهای اجتماعی
موزه هنرهای معاصر تهران میزبان نمایشگاهی پژوهش محور از هنر اعتراضی است که به اثرگذاری آن بر دگرگونی و تحولات هنر معاصر میپردازد.
باشگاه خبرنگاران جوان - «آینه در آینه» عنوان جدیدترین نمایشگاه موزه هنرهای معاصر تهران است. نمایشگاهی پژوهش محور از هنر اعتراضی ایران که 90 اثر نقاشی، عکس، پوستر و کالیگرافی از هنرمندانی چون ایوب امدادیان، هانیبال الخاص، نیلوفر قادری نژاد، کاظم چلیپا، حبیبالله صادقی، سیروس مقدم، پروانه اعتمادی، اردشیر محصص، بهمن محصص، علی اکبر صادقی، وحید تاجفر، مسعود سعدالدین، منوچهر صفرزاده، حسین خسروجردی و ایرج اسکندری در معرض تماشا قرار گرفته است.
معتقدی پژوهشگر و نمایشگاه گردان «آینه در آینه» درباره اهمیت این پژوهش اینگونه توضیح میدهد که از زمان مشروطه به بعد همواره جامعه ایرانی بستر رویدادهای متفاوتی بوده است. البته در دهه چهل اجتماع بخود ثبات نسبی میگیرد، اما در پی آن دهه پنجاه خورشیدی جامعه ایران دچار دگرگونی و تحولاتی میشود که شدت حرکت این موج و فراگیری آن در سطح جامعه موجب میشود تا سوژه کار هنرمندان مهم و برجسته آن دوره قرار بگیرد. شیوه و تکنیکی که هنرمندان در آفرینش و خلق آثار خود بکار میگیرند بیشتر اکسپرسیونیستی و فیگوراتیو است.
معتقدی تمایز و وجه مهم دیگر برگزاری این نمایشگاه را در این میداند که بسیاری از آثار به نمایش درآمده پس از چهار دهه برای نخستین بار در دید و دسترس علاقمندان قرار میگیرد. از جمله آثاری از هانیبال الخاص که نقاشیهای او از ویژگیهای مهمی برخوردار است.
از این رو آینه در آینه مکاشفهای است از کنار هم قرار گرفتن آثار هنری متاثر از رویدادها و حوادث که با چیدمان و پازل کردن این آثار میتوان به حقیقت و درک مطلوبی از رویدادها و حوادث جامعه رسید.
محمدرضا مریدی استاد و عضو هیات علمی دانشگاه هنر ضمن بازدید از نمایشگاه درباره پیوند و ارتباط هنر با دگرگونی و تحولات اجتماعی اینگونه توضیح میدهد که نمیتوان بطور دقیق مشخص و تعیین کرد که هنر بر اجتماع اثر میگذارد یا که هنرمند موثر از رویدادهای جامعه دست به آفرینش و خلق اثر میزند. هر دوی آنها در گفتمانی نزدیک با هم پیش میروند.
مریدی تقسیم بندی آثار هنری به فراخور موضوع شان را نتیجه پژوهشهایی میداند که در سالهای بعد از خلق اثر انجام گرفته است.
او اینگونه توضیح میدهد: تفسیر و تعبیر ما از آثار هنرمندان برآیند مطالعات کرونولوژی یا گاه شناسی و بررسی تحولات اجتماعی است که هنرمند با آن مواجه بوده است. نامگذاری هنر اعتراض بر مجموعه آثاری که در یک برههای از زمان روی داده است به این چم و معنا نیست که هنرمند با همین انگیزه و هدف اثری را آفریده و خلق کرده است. بلکه این آثار آینهای هستند از حوادث اجتماعی که با زندگی و حیات هنرمند همزمان بوده است.
مریدی این دیدگاه را که شماری از هنرمندان در دهههای پس از انقلاب دیگر همچون مشابه دورههای پیش از انقلاب آثاری را در مواجه با رویدادهای جامعه نمیآفریند قضاوت نادرستی میداند چرا که هنرمند همچون هر فرد دیگری در درازای زمان دچار دگرگونی و تغییر اندیشه و افکار میشود. حتی ممکن است تغییر موضع فکری هم در هنرمند ایجاد نشده باشد. مهم طرح این مسأله است که آیا هنرمند امروز همچون نسلهای گذشته در پیش از انقلاب نسبت به رویدادها و حوادث جامعه کنشگر هست یا نه؟!
سهراب هادی هنرمند پیشکسوت و از شاگردان فرامرز پیلارام هنرمند برجسته جریان هنر سقاخانه در ایران، هنر پیش از انقلاب را موضع گیری هنرمندان بعنوان پیش قراولانی که نخستین واکنش را به رویدادها و حوادث اجتماعی نشان میدهند میداند.
به گفته هادی، آبشخور آثار هنری که به نوعی ایجاد و تداعی کننده اعتراض جامعه در پیش از انقلاب بودند جریانهای مارکسیستی هستند.
هادی هنرمندان جریانهای پیش از انقلاب به ویژه هانیبال الخاص را پیرو جریانهای مارکسیستی که شیروانلو بیشترین سهم را در ترویج آن داشت میداند. شیروانلو که به انتشارات فرانکلین پیوسته بود بعدها در گسترش و توسعه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نقش مهمی ایجاد کرد و نام فرهنگسرای نیاوران را بر مجموعه فرهنگی نیاوران نهاد.