ایران سریع‌تر از پیش‌بینی‌ها پیر می‌شود

سازمان بهزیستی کشور اعلام کرد: تحولات جمعیتی معمولا آرام رخ می‌دهند تا حدی آرام که گاهی تا سال‌ها از نگاه سیاست‌گذاران و حتی افکار عمومی دور می‌ماند اما همین تغییرات تدریجی زمانی که به نقطه‌ای بحرانی برسد، می‌تواند مسیر توسعه کشور را برای دهه‌ها تحت تأثیر قرار دهد و امروز ایران در آستانه یکی از همین تحولات بزرگ قرار گرفته است. شاید ظاهر ماجرا فقط افزایش تعداد سالمندان باشد اما در واقع این مساله می‌تواند ساختار اقتصاد، نظام سلامت، بازار کار، رفاه جامعه و حتی مناسبات خانوادگی را تغییر دهد.

این گزارش خاطرنشان کرده است: سال‌ها پیش ایران به عنوان یکی از جوان‌ترین کشورهای منطقه شناخته می‌شد و بخش عمده جمعیت آن را کودکان، نوجوانان و جوانان تشکیل می‌داد و مهم‌ترین دغدغه برنامه‌ریزان کشور، تأمین مدرسه، دانشگاه، اشتغال و مسکن برای نسل جوان بود اما هم اکنون وضعیت حرکت جمعیت در حال تغییر است. کاهش مستمر نرخ باروری، افزایش امید به زندگی و تغییر ساختار سنی، ایران را به سمت مرحله‌ای برده است که کارشناسان از آن با عنوان گذار به سالمندی یاد می‌کنند و در آن سهم سالمندان از کل جمعیت با شتابی بسیار زیاد افزایش می‌یابد.

براساس این گزارش، این تغییر فقط یک جابه‌جایی آمار نیست. هر افزایش در سهم سالمندان به معنای افزایش نیاز به خدمات درمانی، مراقبت، حمایت‌های درمانی و بهداشتی، بیمه‌های بازنشستگی و خدمات توانبخشی است همچنین کاهش سهم جمعیت در سن کار می‌تواند بر رشد اقتصادی، بهره‌وری، تأمین منابع صندوق‌های بازنشستگی تاثیر بگذارد به همین دلیل سالمندی جمعیت دیگر تنها موضوعی برای جمعیت‌شناسان نیست و به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاست‌گذاری کشور تبدیل شده است.

شکاف میان پیش‌بینی‌های رسمی و واقعیت‌های امروز

بهزیستی در گزارش خود افزوده است: مطالعه‌ای با عنوان ساختار سنی و وضعیت سالمندی استان‌های کشور در افق 1430 که توسط شورای ملی سالمندان کشور منتشر شده است به موضوع فاصله گرفتن روند واقعی باروری در کشور از پیش‌بینی‌هایی که چند سال پیش مبنای برنامه‌ریزی‌ها قرار گرفته بود، اشاره می‌کند.

طبق این گزارش، مرکز آمار ایران در بازنگری پیش‌بینی‌های خود در سال 1400، سناریوی باروری 1.6 فرزند به ازای هر زن را محتمل‌ترین مسیر آینده جمعیت کشور در نظر گرفته بود اما داده‌های سال‌های گذشته نشان می‌دهد روند با سرعت بیشتری در حال حرکت به سمت کاهش باروری است. سناریوی بدبینانه مرکز آمار نیز این است که میزان باروری کل در افق طرح تا سطح حدود 1.3 فرزند کاهش یابد.

این گزارش افزوده است: بر اساس داده‌های ارائه‌شده در این پژوهش، نرخ باروری کل کشور در سال‌های 1400 تا 1403 به ترتیب حدود 1.5، 1.6، 1.6 و 1.3 فرزند به ازای هر زن بوده است و این نشان می‌دهد نرخ باروری در سال 1403 به سناریوی بدبینانه مرکز آمار 1.3 فرزند بسیار نزدیک شده و از سناریوی محتمل فاصله گرفته است. پژوهشگران این موضوع را نشانه‌ای از شتاب گرفتن کاهش باروری فراتر از پیش‌بینی‌های رسمی می‌دانند.

طبق این گزارش، بررسی آمارهای ثبت احوال نیز همین روند را تأیید می‌کند. طبق داده‌های ارائه‌شده در پژوهش، در سال 1403 تعداد 979 هزار و 929 تولد در کشور ثبت شده در حالی که تعداد فوتی‌ها به 458 هزار و 873 نفر رسیده است. این روند در سال 1404 نیز ادامه یافته و تعداد موالید برای نخستین بار به کمتر از 900 هزار نفر کاهش یافته است و این از نگاه پژوهشگران، زنگ خطری جدی برای آینده جمعیتی کشور محسوب می‌شود.

چرا پیش‌بینی‌ها محقق نشد؟ 

این گزارش خاطرنشان کرده است: پژوهشگران معتقدند یکی از دلایل اصلی فاصله گرفتن واقعیت از پیش‌بینی‌های رسمی، تغییر سریع شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور است. به گفته نویسندگان پژوهش، مدل‌های جمعیتی معمولاً اثر مستقیم عواملی مانند تورم، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و فشارهای معیشتی را با همان شدتی که در واقعیت بر تصمیم خانواده‌ها اثر می‌گذارند، وارد محاسبات نمی‌کنند. در نتیجه زمانی که شرایط اقتصادی دستخوش تغییرات شدید می‌شود، رفتار باروری خانوارها نیز سریع‌تر از آنچه مدل‌های پیش‌بینی انتظار دارند، تغییر می‌کند.

براساس این گزارش، همچنین مسائل اقتصادی، تغییر سبک زندگی، افزایش سن ازدواج، گرایش بیشتر به تک‌فرزندی یا بی‌فرزندی و کاهش تمایل به تشکیل خانواده‌های پرجمعیت نیز از دیگر عواملی است که به باور پژوهشگران، سرعت کاهش باروری را افزایش داده است. همچنین فرض اولیه مبنی بر اثرگذاری سریع سیاست‌های حمایتی جمعیتی نیز تاکنون به طور کامل محقق نشده و آمارهای جدید نشان می‌دهد این سیاست‌ها هنوز نتوانسته‌اند روند نزولی باروری را متوقف یا حتی به شکل محسوسی کند کنند.

این گزارش تاکید کرده است: اهمیت این تغییر فقط در کاهش تعداد تولدها نیست بلکه در پیامدهای بلندمدتی است که برای ساختار سنی جمعیت ایجاد می‌کند. پژوهش هشدار می‌دهد اگر باروری در سطح حدود 1.3 فرزند تثبیت شود، کشور زودتر از آنچه در سناریوهای رسمی پیش‌بینی شده بود، وارد مرحله سالمندی شدید خواهد شد و حتی ممکن است پیش از افق 1430 وارد دوره کاهش مطلق جمعیت شود و این می‌تواند زمان مواجهه کشور با چالش‌هایی مانند افزایش بار تکفل سالمندان، فشار بر منابع عمومی و کاهش نیروی کار را به شکل محسوسی جلو بیندازد.