خانه - موزه، شناسنامهای برای تاریخ
کار اداره و حفاظت از خانه - موزهها در کشورمان، از آن وقتی که با متولیان متنوع و متعدد همراه شده به دشواری افتاده است. به قسمی که نبود مدیریت یکپارچه برای بازسازی، احیا و بهره گیری از ظرفیت این بناها صدای انتقادهایی را بلند کرده است.
خبرگزاری میزان- خانه - موزه را آن محیطی گفته اند که زمانی فضایی مسکونی برای زندگی و کار یکی از مشاهیر بوده یا آن خانهای است که ارزشهای معمارانه اش چنان بساطتی فراهم آورده تا در زمره بناهای باشکوه تاریخ، جلوهای به خود ببیند. هم از این است که خانه - موزهها پیش و بیش از آنکه تفرجگاه اجتماعات شادمانه مردمان باشند نشانههایی هستند برای شناسنامه دار کردن شهرها و موانست دادن شهروندان با تاریخ و فرهنگ هر شهر.
برای بار نخست شورای بین المللی موزهها (ایکوم) در سال 1997 میلادی طی کنفرانسی در شهر جنوای ایتالیا دست به کار عرضه پیشنهادی برای تاسیس انجمنی به قصد حمایت و حضانت از خانههای تاریخی شد. انجمنی که از پی این کنفرانس برای خانه - موزهها تدارک شد پیوند دادن میان اشیا و اثاثیههای ارزشمند با فضای خانههای تاریخی را در اولویت اهداف خود میدید. سال بعد از آن هم که انجمن بین المللی خانه - موزهها پدیدار شد تدبیر جهانی برای سامان این فضاها صورتی جدیتر به خود میگرفت.
تولد خانه - موزهها برای ایران، اما به سالها پیش از آنکه گردانندگان شورای ایکوم دست به کار سر و پا کردن انجمنی بین المللی برای خانههای تاریخی بشوند بر میگشت. آن زمان که در میانه دهه پنجاه خورشیدی خانه ابوالحسن صبا چهره نام آور موسیقی میهن با وصیت خود او همچون مرده ریگی برای ثبت دقایق و لطایف حضورش به فهرست آثار ملی راه یافت راه برای ثبت شمار دیگری از خانههای مشاهیر هم باز شد. از آن به بعد خانههای تاریخی پر تعدادی خود را در چنین جایگاهی دیده اند تا نمایشگر گوشهای از ظرافتهای هنری و فرهنگی ایران باشند.
کار اداره و حفاظت از خانه - موزهها در کشورمان، اما از آن وقتی که با متولیان متنوع و متعدد همراه شده به دشواری افتاده است. به قسمی که نبود مدیریت یکپارچه برای بازسازی، احیا و بهره گیری از ظرفیت این بناها صدای انتقادهایی را بلند کرده است.
بیشتر بخوانید:
خانه نیما یوشیج آماده بهره برداری است
محمدرضا کارگر مدیرکل موزهها و اموال منقول وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی طرح انتقاد از متولی گری خانه - موزهها به دست نهادهای مجزا و نبود مدیریت یکپارچه در این حوزه را در گفتگو با میزان رد میکند: خانه - موزهها در اختیار نهادهای مجزا قرار ندارند و چنین تصوری نادرست است. این هم که در برخی محافل چنین بحثی مطرح شود که در اداره بناهای تاریخی یک دستی و یکپارچگی وجود ندارد و شاهد هرج و مرج و چندپارگی مدیریتی هستیم باور اشتباهی است. باید به این نکته توجه شود که یک خانه - موزه تا زمانی که در اختیار وراث باشد که تکلیفش روشن است. اما آن زمانی که آن بنا خریداری شود مثلا شهرداری، میراث فرهنگی، وزارت مسکن و شهرسازی یا هر نهاد دیگری آن خانه - موزه را خریداری کند متولی آن خواهد بود. یعنی هر نهادی که خانه - موزهای را خریداری کند صاحب و مالک آنجا خواهد بود و مسوولیت نگهداری و حفاظت و مرمت از آن بنا را برعهده خواهد داشت.
از کارگر درباره چگونگی اعمال نظارت میراث فرهنگی بر وضع خانه - موزههایی که در اختیار دیگر نهادها هستند میپرسیم. او، اما این پرسش را چندان باب طبع نمیبیند: اینکه مساله نظارت بر بناهای تاریخی و خانه - موزهها مطرح میشود اصلا به چه معناست؟ اگر خود وزارت میراث فرهنگی مالک خانه - موزهای باشد در این صورت اداره آن مکان تاریخی هم زیر نظر خود میراث فرهنگی خواهد بود. اگر هم مالکیت خانه - موزهای که به ثبت ملی رسیده با نهاد دیگری باشد میراث فرهنگی باز بر روی نحوه اداره و نگهداری از آنجا نظارت هایش را اعمال میکند. اگر هم خانههایی باشند که دارای ارزشهای معماری باشند، اما به ثبت ملی نرسیده اند درباره آنها هم باز میراث فرهنگی موظف به نظارت و ارائه مشاوره در جهت چگونگی مرمت، حفاظت و نگهداری از آنهاست.
میراث فرهنگی برای بازسازی، احیا یا استفاده از ظرفیت مجموعههای تاریخی، میراث فرهنگی باید دست به کار چه نوع اقداماتی بشود؟ مدیرکل موزهها و اموال منقول وزارت میراث فرهنگی به اکراه و مختصر پاسخی میدهد: در صورتی که شالوده بنا و ارزشهای معماری آن به هم نخورد و از ارزش بنا کاسته نشود میراث فرهنگی وظیفه خواهد داشت تا نسبت به مرمت، نگهداری و بهره برداری از این نوع بناها دست به اقدام بزند. درواقع آنچه در اینجا اهمیت پیدا میکند ارزشهای تاریخی و فرهنگی یک بنا یا مجموعه است.
پارهای پژوهشگران بر این باورند نبود دسته بندی مشخص برای خانه - موزهها باعث شده تا وضع آنها روشن نباشد و از داشتن یک اساسنامه جامع بی بهره بمانند. کارگر با رو کردن مواد قانونی، داشتن ارزش تاریخی را ملاک و معیار میگیرد: در مورد این موضوع بحث مالکیت دارای اهمیت است. ما در این زمینه یک قانون کلی داریم که طبق آن هر اثر معماری که دارای ارزشهای فرهنگی و تاریخی باشد فارغ از اینکه در مالکیت اشخاص حقیقی یا حقوقی باشد باید به ثبت ملی برسد. پس اگر بنایی از نظر معماری دارای ارزش باشد میراث فرهنگی موظف به ثبت آن خواهد بود. ولی درباره هویت آن شخصیتی که در یک خانهای زندگی میکرده تاریخی بودن ملاک خواهد بود. برای مثال شاعری تا یک سال پیش در خانهای زندگی میکرده و سال گذشته از دنیا رفته که این دیگر یک موضوعی مربوط به دوره معاصر به شمار میرود. یعنی حفاظت از خانه متعلق به این شخصیت و معرفی کردنش موضوعی مربوط به یک صد سال اخیر است و ارتباطی با حوزه میراث فرهنگی پیدا نمیکند.