دانکرک؛ نسخه صنعتی اروپا برای رقابت با چین
دانکرک شهری بندری در سواحل شمالی فرانسه که پس از جنگ جهانی دوم تقریباً بهطور کامل ویران شده بود، بعدها به یکی از مراکز اصلی فولادسازی اروپا تبدیل شد. با این حال، فروپاشی صنعت در دهه 1980 و پس از آن بحران مالی سال 2008، دانکرک را به جستوجوی آینده اقتصادی جدیدی واداشت.
اما تجربه دانکرک نشان میدهد که بسیاری از عوامل مؤثر در این احیا، از انرژی هستهای و بندر آبهای عمیق گرفته تا نیروی کار صنعتی و بیش از یک دهه تعهد سیاسی، بهسادگی قابل تکرار نیستند و این سئوال را در ذهن کارشناسان ایجاد میکند که احیای صنعتی دانکرک؛ آیا اروپا میتواند نسخه موفق این شهر را تکرار کند؟
به هرحال براساس شواهد و سیاستهای اقتصادی و صنعتی اتحادیه اروپا، دانکرک دقیقاً همان نوع داستان موفقیت صنعتی است که بروکسل میخواهد در سراسر اروپا تکرار کند؛ شهری فولادی که پس از افول صنعتی، با توسعه کارخانههای بزرگ باتری، صنایع سبز و میلیاردها یورو سرمایهگذاری خصوصی، مسیر احیای اقتصادی را در پیش گرفته است.
مشکل اینجاست که بسیاری از عواملی که به موفقیت دانکرک کمک کردهاند، بهسادگی قابل قانونگذاری نیستند.
به هرحال کمیسیون اروپا امیدوار است از طریق «قانون شتابدهنده صنعتی» پیشنهادی خود که محور دستور کار اقتصادی دوره دوم ریاست اورسولا فون در لاین است، الگوی دانکرک را در سراسر اروپا بازآفرینی کند.
به گفته کارشناسان این لایحه دولتها را ملزم میکند «مناطق شتابدهنده صنعتی» را تعیین کنند؛ مناطقی که مجوزهای سریعتر، زیرساختهای ارتقایافته و هماهنگی نزدیکتر میان مقامات دولتی را برای جذب تولیدکنندگان ارائه میدهند.
با این حال، احیای دانکرک به مزایای ساختاری از جمله انرژی هستهای فراوان، یک بندر آبهای عمیق، نیروی کار صنعتی موجود و بیش از یک دهه تعهد سیاسی وابسته بوده که بسیاری از مناطق دیگر از آنها برخوردار نیستند.
پاتریس ورگریته، شهردار دانکرک، - سیاستمدار چپگرا که در سال 2014 به قدرت رسید، وعده داد با تکیه بر نقاط قوت منطقه، یک رنسانس صنعتی ایجاد کند - در مصاحبهای با پولیتیکو گفت: استراتژی صنعتی ما مبتنی بر گذار سبز و کربنزدایی صنعتی است.
وی در ادامه افزود دانکرک به جای «تصاحب صنایع قرن بیستم»، عمداً برای جذب سازندگان باتری و سایر تولیدکنندگان فناوری پاک تلاش کرده است.
نکته جالب توجه اینجاست که نرخ بیکاری در دانکرک طی دوره مدیریت ورگریته از 11.9 درصد در سال 2013 به 8.6 درصد در سال 2025 کاهش یافته است که همچنان کمی بالاتر از میانگین ملی است. شهرداری همچنین پیشبینی کرده است پروژههای صنعتی جدید تا سال 2030 بهطور مستقیم 20 هزار شغل و 10 هزار شغل دیگر بهطور غیرمستقیم ایجاد کنند.
رافائل پونس، مدیرکل آژانس توسعه دولتی خصوصی EcosystmeD، گفت ارائه یک بسته کامل سیاست منطقهای، از اتوبوسهای رایگان گرفته تا مدارس مناسب، برای احیای دانکرک اهمیت زیادی داشته است.
وی گفت: جذابیت این منطقه ضروری است و افزود این موضوع به جذب سرمایهگذاران صنعتی، تأمینکنندگان و کارگران کمک کرده است.
آنچه بروکسل نمیتواند کپی کند!
با این حال، بسیاری از مزیتهای رقابتی که به رونق دانکرک کمک کردهاند، فراتر از دسترس سیاستهای صنعتی قرار دارند. بنادر آبهای عمیق را نمیتوان در داخل کشور ایجاد کرد و چشمانداز سیاسی که مقامات محلی و کسبوکارها را بیش از یک دهه همسو کرده است نیز نمیتواند با یک حکم اجرایی ایجاد شود. این موضوع، چالش اصلی قانون شتابدهنده صنعتی کمیسیون اروپا است.
بر اساس این پیشنهاد، هر کشور عضو اتحادیه اروپا باید حداقل یک منطقه شتابدهنده صنعتی تعیین کند، اما بروکسل تنها نقش حمایتی خواهد داشت و به دولتها در شناسایی مکانهای مناسب و هماهنگی پروژههای فرامرزی کمک خواهد کرد.
بخش عمده کار بر عهده دولتهای ملی خواهد بود؛ دولتهایی که درباره محل استقرار مناطق، صنایع دارای اولویت و تعداد این مناطق تصمیمگیری خواهند کرد.
آندره ولف، محقق مرکز سیاست اروپا در برلین، با هشدار درباره اینکه راهبردهای ملی رقیب میتوانند هم خوشههای صنعتی موجود و هم سرمایهگذاریهای برنامهریزیشده را تضعیف کنند، گفت هماهنگی «برای جلوگیری از اثرات تخریبی» بسیار مهم خواهد بود.
وی استدلال کرد دولتها باید ملزم به اشتراکگذاری اطلاعات درباره راهبردهای خوشههای صنعتی خود و گزارش منظم به بروکسل باشند؛ همانطور که پیش از این در سیاست انرژی و آبوهوای اتحادیه اروپا انجام میشود. با این حال، وی گفت چنین سازوکارهایی در پیشنهاد کمیسیون وجود ندارد.
سیوبان مکگاری، سخنگوی کمیسیون اروپا، در اظهاراتی کتبی گفت: «این موضوع به معنای تمرکز حمایت در چند منطقه نیست. هدف این است که اطمینان حاصل شود هر کشور عضو حداقل یک مکان ایجاد میکند که در آن پروژههای صنعتی بتوانند سریعتر و قابل پیشبینیتر توسعه یابند.»
جذب سرمایهگذاران
آمادهسازی سایتهای صنعتی تنها نیمی از مسیر است. دولتها همچنین باید شرکتها را متقاعد کنند که این مناطق ظرفیت جذب میلیاردها یورو سرمایهگذاری بلندمدت را دارند.
تجربه دانکرک نشان میدهد چگونه این اتفاق میتواند رخ دهد. با وجود فعالیت کارخانههای فولاد در سراسر اروپا، آرسلورمیتال بندر فرانسه را جایی که 60 سال در آن حضور داشته است بهعنوان یکی از مکانهای اصلی برای اجرای راهبرد کربنزدایی خود انتخاب کرد. این شرکت در اوایل سال جاری از سرمایهگذاری 1.3 میلیارد یورویی برای تبدیل کارخانه خود به الگویی با فناوری الکتریکی سبزتر خبر داد.
برونو ریبو، رئیس آرسلورمیتال فرانسه، گفت این تصمیم در درجه نخست به دلیل دسترسی به زمینهای صنعتی، خطوط حملونقل و برق ارزان و کمکربن گرفته شده است. با این حال، میراث صنعتی شهر نیز با در اختیار داشتن نیروی کار ماهر و شبکه تأمینکنندگانی که ایجاد آن در مناطق دیگر دشوار خواهد بود، اهمیت داشت.
ریبو گفت: «شما به بندر، راهآهن و برق دسترسی دارید. همه چیز اینجا هست. به همین دلیل است که صنایع جدید، مانند آنهایی که باتری تولید میکنند، به اینجا میآیند و نه جای دیگر.»
آرسلورمیتال قراردادی 18 ساله با شرکت Electricit de France برای تأمین انرژی کوره قوس الکتریکی خود امضا کرده است؛ اقدامی که مصرف برق کارخانههای فولاد این شرکت را سه برابر خواهد کرد.
برای ورگریته، این مزیتهای ساختاری تنها پس از ایجاد یک راهبرد منسجم در اطراف آنها معنا پیدا کردند. وی ورود شرکت باتریساز فرانسوی ورکور در سال 2022 را یک «پیروزی بزرگ» توصیف کرد.
این استارتاپ ششساله با پشتوانه 3 میلیارد یورو سرمایهگذاری دولتی و خصوصی، دسامبر گذشته نخستین کارخانه بزرگ تولید باتری خود را در دانکرک افتتاح کرد.
احیای صنعتی در حال تغییر شکل خود دانکرک نیز هست؛ پروژههای جدید برای اسکان کارگران و خانوادههای آنها در حال توسعه است و ساحل این شهر نیز برای افزایش امکانات تفریحی بازسازی شده است.
یک مدل، واقعیتهای متفاوت
قانون شتابدهنده صنعتی بر این فرض استوار است که هر کشور عضو میتواند دانکرک خود را ایجاد کند؛ اما اینکه چنین چیزی تا چه اندازه واقعبینانه است، محل تردید است.
فیلیپ لازبرگ، تحلیلگر ارشد سیاست در مرکز سیاست اروپا در بروکسل، گفت بسیاری از کشورها رویکرد تاریخی فرانسه به سیاست صنعتی را ندارند.
وی با اشاره به ساختار قدرت متمرکز و نهادهای توسعهای فرانسه بهعنوان محرکهای سیاست صنعتی فعال این کشور، گفت: «این نوع سنت هدایت اقتصادی در سیاست اقتصادی فرانسه بهوضوح در اینجا نقش دارد.»
ولف نیز استدلال کرد چالش عمیقتر این است که مناطق صنعتی موفق را نمیتوان صرفاً با آمادهسازی زمین یا ارائه یارانه ایجاد کرد. این مناطق به اکوسیستمهای صنعتی گستردهتر، از جمله شبکههای تأمینکنندگان، کارگران ماهر و مؤسسات تحقیقاتی وابسته هستند که توسعه آنها اغلب دههها زمان میبرد.
این وضعیت خطر تشدید نابرابریهای منطقهای موجود در اروپا را افزایش میدهد؛ زیرا کشورهایی که اکوسیستمهای صنعتی قویتری دارند، ممکن است در موقعیت بهتری برای بهرهبرداری از قوانین جدید قرار گیرند.
نکته جالب توجه اینجاست که اتحادیه اروپا پیش از این نیز شاهد چنین پویایی بوده است. زمانی که بروکسل در جریان بحران انرژی سال 2022 بهطور موقت قوانین کمکهای دولتی را تسهیل کرد، بیشترین سهم یارانههای تصویبشده در آلمان و فرانسه اختصاص یافت و این نگرانی ایجاد شد که کشورهای عضو ثروتمندتر در حال پیشروی بیشتر هستند.
احیای دانکرک پیش از آخرین تلاش صنعتی بروکسل آغاز شده است. شهردار این شهر در پاسخ به این سؤال که آیا اروپا میتواند این تجربه را کپی کند، تردید داشت.
ورگریته گفت: «این امر قابل تکرار نیست، زیرا ویژگیهای محلی وجود دارد»، اگرچه به گفته وی، اصول پشت احیای دانکرک شاید در مناطق دیگر نیز قابل اجرا باشد.
وی در نهایت با اشاره به تلاش اتحادیه اروپا برای تقویت توان صنعتی خود بهمنظور رقابت بهتر با چین گفت: «اروپا امروز وارد میشود و برای دانکرک ضروری است که همچنان از مزایای خود بهترین استفاده را داشته باشد.»
