رتبه اعتباری چیست و چگونه میتوان آن را بهبود داد؟
در اقتصاد امروز، اعتماد مالی یک دارایی نامرئی اما بسیار اثرگذار است.
رتبه اعتباری؛ شاخص سنجش ریسک و اعتماد در نظام مالی ایران
رپرتاژ آگهی: بانکها، مؤسسات مالی، لیزینگها و حتی برخی کسبوکارها برای تصمیمگیری درباره اعطای تسهیلات، فروش اقساطی یا عقد قرارداد، نیازمند معیاری عینی برای سنجش ریسک افراد هستند. این معیار همان رتبه و امتیاز اعتباری است؛ عددی که رفتار مالی گذشته افراد را خلاصه کرده و احتمال خوشحسابی آنها در آینده را برآورد میکند.
رتبه اعتباری چگونه محاسبه میشود و چه عواملی بر آن اثر دارد؟
بررسی مدل جدید اعتبارسنجی اشخاص حقیقی و راهکارهای عملی بهبود امتیاز اعتباری.
رتبه اعتباری، شاخصی عددی است که نشان میدهد یک شخص تا چه حد به تعهدات مالی خود پایبند بوده است. این شاخص بر پایه دادههای واقعی و ثبتشده در سامانههای رسمی کشور، با توجه به پایگاه داده اعتباری توسط اعتبارسنجی ایران محاسبه میشود و به زبان ساده به این پرسش پاسخ میدهد:
اگر امروز به این فرد تسهیلات یا اعتبار بدهیم، احتمال بازپرداخت منظم آن چقدر است؟
در مدل اعتبارسنجی ایران، امتیاز اعتباری در بازه 250 تا 900 تعریف شده است؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، ریسک اعتباری فرد کمتر و خوشحسابی او بیشتر ارزیابی میشود. بر همین اساس، افراد در پنج طبقه ریسک قرار میگیرند:
- A ممتاز: ریسک بسیار کم
- B خوب: ریسک کم
- C مناسب: ریسک متوسط
- D ضعیف: ریسک زیاد
- E بحرانی: ریسک بسیار زیاد
این دستهبندی به اعطاکنندگان تسهیلات و اعتبار کمک میکند تا تصمیمهای دقیقتر، سریعتر و منصفانهتری اتخاذ کنند.
پشتوانه علمی اعتبارسنجی؛ از مدلهای جهانی تا تجربه بومی
امتیازدهی اعتباری مفهومی جهانی است. مدلهای معتبر بینالمللی در آمریکا یا مدلهای مورد استفاده در مؤسسات اعتبارسنجی اروپایی، سالهاست که بر پایه تحلیل دادههای رفتاری، از روشهای آماری پیشرفته و یادگیری ماشین استفاده میکنند. وجه مشترک همه این مدلها، اتکا به دادههای واقعی، قابلاتکا و قابلتفسیر است.
مدل امتیازدهی اعتباری اشخاص حقیقی در ایران نیز با الهام از همین رویکردها طراحی شده است. در فرآیند توسعه این مدل، ابتدا شاخصهای کلیدی تعریف و دادههای مرتبط از پایگاه داده اعتباری گردآوری شدهاند. سپس مجموعهای گسترده از ویژگیهای آماری استخراج و با بهرهگیری از روشهای پیشرفته آماری و الگوریتمهای یادگیری ماشین، مهمترین متغیرها انتخاب شدهاند. در نهایت، یک مدل مبتنی بر هوش مصنوعی تفسیرپذیر طراحی شده که هم دقت بالایی دارد و هم امکان توضیح و تحلیل نتایج آن فراهم است؛ موضوعی که در استانداردهای جهانی اعتبارسنجی اهمیت ویژهای دارد.
تفاوت مدل پیشین و مدل جدید اعتبارسنجی
در نسخههای پیشین، امتیاز اعتباری اشخاص حقیقی عمدتاً بر پایه دو نوع داده محاسبه میشد:
- سوابق بازپرداخت تسهیلات بانکی (در نقش تسهیلاتگیرنده یا ضامن)
- تعداد و دفعات استعلامهای اعتبارسنجی
این رویکرد نه تنها تصویر کاملی از رفتار مالی افراد ارائه نمیداد بلکه درصد مشخصی از جامعه را صرفاً پوشش میداد. به همین دلیل، در سال 1403 مدل جدید توسط اعتبارسنجی ایران با افزودن متغیرهای تکمیلی طراحی و پیادهسازی شد. در این مدل که کل افراد جامعه را پوشش میدهد، علاوه بر دادههای قبلی، اطلاعات زیر نیز لحاظ شدهاند:
- وضعیت چکهای برگشتی
- سوابق مالیاتی
- محکومیتهای مالی
- صدک درآمدی
افزودن این دادهها باعث شده امتیاز اعتباری، نمایی جامعتر از تعهدات و رفتار مالی واقعی افراد ارائه دهد و دقت پیشبینی ریسک به شکل معناداری افزایش یابد.
امتیاز اعتباری از چه اطلاعاتی ساخته میشود؟
در مدل اصلی، پنج دسته کلی اطلاعات بیشترین نقش را در محاسبه امتیاز اعتباری ایفا میکنند:
- تسهیلات و تعهدات اعتباری
شامل نحوه و زمان بازپرداخت اقساط تسهیلات، وضعیت بدهیها و ایفای تعهدات در نقش وامگیرنده یا ضامن. این عامل بیشترین سهم را در امتیاز نهایی دارد.
- چکهای برگشتی
وجود چک برگشتی یا رفع سوءاثر آن، نشانهای مهم از نظم یا بینظمی مالی افراد است.
- سوابق مالیاتی
خوشحسابی مالیاتی و نداشتن بدهی یا جرائم مالیاتی، به بهبود تصویر اعتباری فرد کمک میکند.
- محکومیتهای مالی
وجود یا عدم وجود محکومیتهای مالی مؤثر، بهعنوان شاخصی از سابقه تعهدپذیری حقوقی و مالی فرد، در ارزیابی ریسک اعتباری و تکمیل تصویر رفتاری او لحاظ میشود.
- سن
به عنوان یک متغیر کنترلی، به منظور افزایش دقت مدل و تطبیق رفتارهای مالی با چرخههای زندگی افراد لحاظ میشود.
بر اساس نتایج مدل، بخش عمده امتیاز اعتباری مستقیماً از رفتار بازپرداخت تسهیلات حاصل میشود و عوامل چک، مالیات و سن به تکمیل امتیاز کمک میکنند. این موضوع پیام روشنی دارد: خوشحسابی در بازپرداخت بدهیها، کلید اصلی اعتبار مالی است.
چگونه میتوان امتیاز اعتباری را بهبود داد؟ (راهنمای عملی)
دادههای مدل نشان میدهد که بهبود رتبه اعتباری بیش از آنکه پیچیده باشد، نیازمند انضباط مالی مستمر است. مهمترین اقدامات عبارتاند از:
پرداخت بهموقع اقساط؛ گام اول برای رتبه برتر
اولین و مهمترین عامل در تعیین امتیاز اعتباری، پرداخت منظم اقساط است. حتی یک تأخیر کوتاه در پرداخت میتواند امتیاز شما را کاهش دهد. بهترین روش برای بهبود رتبه اعتباری، پایبندی دقیق به تاریخ سررسید و جلوگیری از ایجاد بدهی معوق است.
یادآوری پرداختها با اپلیکیشن یا تقویم، کمک بزرگی است.
پرداختهای منظم میتواند تأثیر منفی گذشته را پس از مدتی کاهش دهد.
مدیریت چکها
پرهیز از صدور چک بدون پشتوانه و رفع سریع سوءاثر چکهای برگشتی، نقش مهمی در بهبود امتیاز ایفا میکند.
چکهای برگشتی و تعهدات مالی ناتمام، چراغهای قرمز جاده اعتباری هستند. کنترل موجودی حساب و پرهیز از صدور چک بدون پشتوانه، راهکارهای ساده اما مؤثر برای بهبود رتبه اعتباری هستند. هر چقدر تعداد چکهای برگشتی کمتر باشد، امتیاز اعتباری بالاتر خواهد رفت.
تسویه بدهیهای مالیاتی
شفافیت و خوشحسابی مالیاتی، نشانهای از مسئولیتپذیری مالی است که در مدل جدید لحاظ میشود.
پرهیز از تعهدات بیش از توان مالی
تعدد تسهیلات یا ضمانتهای سنگین میتواند امتیاز را کاهش دهد.
جمعبندی
صبر و سابقه طولانی؛ رمز موفقیت
رتبه اعتباری، خلاصهای عددی از رفتار مالی افراد است که نقش مهمی در دسترسی به خدمات مالی، تسهیلات و حتی فرصتهای اقتصادی ایفا میکند. مدل جدید اعتبارسنجی اشخاص حقیقی با بهرهگیری از دادههای جامعتر و روشهای نوین تحلیلی، گامی مهم در جهت افزایش شفافیت، عدالت و کارایی در نظام مالی کشور برداشته است.
پیام اصلی این مدل برای عموم مردم روشن است: تعهد، نظم و خوشحسابی مالی، سرمایهای است که بهتدریج ساخته میشود و در زمان نیاز، بیشترین بازده را دارد.
تولید محتوای بخش «وب گردی» توسط این مجموعه صورت نگرفته و انتشار این مطلب به معنی تایید محتوای آن نیست.