ردیابی دلارهای صادراتی؛ 228 میلیارد دلار کجا رفت؟

درآمدهای صادراتی ایران در سه دهه گذشته به‌طور قابل‌توجهی بیش از هزینه‌های وارداتی کشور بوده است. بنا بر آمار بانک مرکزی از سال 1376 تا 1404، مازاد حساب جاری ایران به حدود 379.5 میلیارد دلار رسیده است.

به گزارش دنیای اقتصاد، بررسی آمارهای سال‌های 1376 تا 1404 نشان می‌دهد حدود 113 میلیارد دلار، معادل 30 درصد از منابع مازاد ایران به ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی افزوده شده است. نزدیک به 228 میلیارد دلار، معادل 60 درصد منابع، در قالب خالص خروج سرمایه از کشور ثبت شده یا به چرخه اقتصاد داخلی بازنگشته است. سرنوشت 10 درصد باقی‌مانده نیز نامشخص بوده است.

سهم خروج منابع در دوره‌های مختلف یکسان نبوده و از تقریبا صفر در دوره ثبات اقتصادی به بیش از کل مازاد حساب جاری در سال‌های اخیر رسیده است. تحریم‌ها این روند را تشدید کرده‌اند، اما خروج گسترده سرمایه پیش از تحریم‌ها و در دوره برجام نشان می‌دهد عوامل داخلی نیز نقشی اساسی داشته‌اند.

از منظر تراز پرداخت‌ها، منابع مازاد کشور به‌طور کلی می‌توانند سه مقصد داشته باشند: افزایش ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی، خروج از کشور یا بازنگشتن به آن و در نهایت ثبت در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» که مقصد دقیق منابع را مشخص نمی‌کند.

دوره ثبات: 1376 تا 1383

در این دوره، اقتصاد ایران از ثبات نسبی برخوردار بود. رشد اقتصادی نسبتا بالا، تورم پایین‌تر و روابط خارجی کم‌تنش‌تر، شرایط مساعدی برای تجارت خارجی و ورود سرمایه فراهم کرده بود. در مجموع، ارزش صادرات ایران حدود 15.4میلیارد دلار بیش از واردات بود. همچنین نزدیک به 8‌میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی وارد کشور شد و حدود 4.5میلیارد دلار عرضه ارز با منشأ نامشخص در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» ثبت شد.

در مقابل، خالص خروج سرمایه از کشور تقریبا صفر بود و ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی حدود 19.5میلیارد دلار افزایش یافت. این ارقام نشان می‌دهد که بخش عمده منابع ارزی مازاد، به‌جای خروج از کشور، به ذخایر بانک مرکزی افزوده شد.

دوره وفور درآمدهای نفتی: 1384 تا 1391

افزایش چشم‌گیر قیمت نفت در این دوره، درآمدهای صادراتی ایران را به‌شدت افزایش داد. ارزش صادرات کشور از حدود 48‌میلیارد دلار در سال 1383 به بیش از 105‌میلیارد دلار در سال 1391 رسید. همزمان، واردات نیز از 49‌میلیارد دلار به حدود 85‌میلیارد دلار افزایش یافت.

در مجموع، طی سال‌های 1384 تا 1391، ارزش صادرات ایران حدود 210‌میلیارد دلار بیشتر از واردات بود. بااین‌حال، سرنوشت این منابع مازاد با دوره پیشین تفاوت زیادی داشت.

حدود74.5‌میلیارد دلار، معادل کمتر از 35 درصد منابع مازاد، به ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی افزوده شد. در مقابل، خالص خروج سرمایه به حدود 92‌میلیارد دلار رسید و سرنوشت 43.5میلیارد دلار دیگر نیز در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» نامشخص باقی ماند.

دوره مذاکرات و تحریم

از ابتدای سال 1392 تا پایان سال 1396، مجموع صادرات ایران حدود 68‌میلیارد دلار بیش از واردات بود. بااین‌حال، در همین مدت نزدیک به 38‌میلیارد دلار سرمایه از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت. این رقم معادل حدود 56 درصد کل منابع مازاد این دوره است.

از سال 1397 و همزمان با بازگشت تحریم‌ها تا پایان سال 1404، روند خروج منابع شدت بیشتری یافت. در شرایطی که کل منابع مازاد حدود 86‌میلیارد دلار بوده، 98‌میلیارد دلار از کشور خارج شد یا به اقتصاد ایران بازنگشت. در مجموع، طی سال‌های 1392 تا 1404، منابع مازاد ایران به حدود 154‌میلیارد دلار رسید. از این مبلغ، حدود 136‌میلیارد دلار، معادل نزدیک به 88 درصد، از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت.

نسبت خروج سرمایه به منابع مازاد در دوره‌های مختلف تفاوت چشم‌گیری داشته است. در دوره ثبات اقتصادی، این نسبت تقریبا صفر بود. در دوره وفور درآمدهای نفتی، حدود 44 درصد از منابع مازاد از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت. این نسبت در دوره مذاکرات و اجرای برجام به حدود 56 درصد افزایش یافت و پس از بازگشت تحریم‌ها به رقم بی‌سابقه 114 درصد رسید