عوامل مؤثر بر رشد مصرف بنزین و تعمیق ناترازی در کشور چیست؟
ناترازی بنزین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای صنعت پالایش و پخش کشور تبدیل شده است؛ چالشی که با وجود صرف هزینههای گسترده برای افزایش تولید و بهبود کیفیت سوخت، به دلیل مجموعهای از عوامل ساختاری، مدیریتی و زیرساختی عمیقتر شده است.
بررسی روند مصرف بنزین در کشور نشان میدهد فاصله میان تولید و تقاضا فقط یک مسئله تولیدی نیست، بلکه در مجموعهای از سیاستهای اجرایی و ساختاری ریشه دارد. در این میان، شکست توسعه حملونقل عمومی، تداوم شبکه قاچاق سوخت، ناکارآمدی برخی سازوکارهای ترافیکی و فرسودگی گسترده ناوگان، از مهمترین عواملی هستند که به افزایش مصرف بنزین و تشدید ناترازی دامن زدهاند.
یکی از مهمترین راهکارهایی که از سال 1380 با هدف کاهش وابستگی حملونقل به بنزین در کشور دنبال شد، توسعه زیرساختهای سیانجی بود. این طرح در طول بیش از 2 دهه گذشته یکی از گستردهترین شبکههای عرضه سوخت جایگزین بنزین در کشور بود، اما بهرهبرداری از این ظرفیت همچنان با فاصله قابل توجهی از توان واقعی آن انجام میشود.
براساس دادههای موجود، درحالیکه ظرفیت روزانه سیانجی در کشور به 35 میلیون مترمکعب میرسد، فقط حدود 15 میلیون مترمکعب از این ظرفیت استفاده میشود؛ موضوعی که نشاندهنده وجود حدود 20 میلیون مترمکعب ظرفیت خالی در این بخش است. این در حالی است که طی 25 سال گذشته حدود 3 میلیارد دلار در این حوزه سرمایهگذاری شده است، اما با کاهش جذابیت اقتصادی مصرف سیانجی نسبت به بنزین، سهم این سوخت در سبد مصرفی کشور بهصورت محسوس کاهش یافته است.
از دیگر عوامل اثرگذار بر افزایش مصرف بنزین، فرسودگی قابل توجه ناوگان حملونقل کشور است. براساس آمارهای موجود، از مجموع حدود 41 میلیون وسیله نقلیه در کشور، حدود 22 میلیون دستگاه فرسوده هستند؛ آماری که نشان میدهد بخش بزرگی از ناوگان فعال کشور با فناوریهای قدیمی و مصرف سوخت بالا در حال تردد است.
در این میان، موتورسیکلتها بیشترین سهم را در ناوگان فرسوده دارند و بیش از 11 میلیون موتورسیکلت فرسوده در کشور شناسایی شده است. پس از آن، خودروهای سواری با حدود 6 میلیون و 500 هزار دستگاه در رتبه بعدی قرار دارند. این حجم از فرسودگی، بهصورت مستقیم بر رشد مصرف سوخت و افزایش بار مصرفی شبکه توزیع اثر میگذارد.
تأثیر فرسودگی ناوگان بر مصرف بنزین زمانی نمایان میشود که میزان مصرف خودروهای نوشماره و فرسوده با یکدیگر مقایسه شود. براساس اطلاعات موجود، مصرف بنزین خودروهای نوشماره داخلی در هر 100 کیلومتر حدود 8 تا 10 لیتر است، درحالیکه این رقم برای خودروهای فرسوده به 16 تا 22 لیتر میرسد؛ یعنی تقریباً 2 برابر یا بیشتر از خودروهای نوشماره مصرف بنزین دارند.
مصرف بنزین موتورسیکلتهای نوشماره در هر 100 کیلومتر حدود 3 لیتر برآورد میشود، اما همین رقم برای موتورسیکلتهای فرسوده به حدود 6 لیتر میرسد. چنین فاصلهای در مصرف، نشان میدهد که تداوم تردد ناوگان فرسوده، یکی از جدیترین عوامل اتلاف سوخت در کشور است.
دولت به دنبال راهکاری اساسی برای پیشگیری از رشد افسارگسیخته مصرف بنزین، توسعه خودروهای دوگانهسوز را با هدف افزایش بهرهگیری سیانجی از دو مسیر «تولید کارخانهای» و «تبدیل کارگاهی» دنبال میکند، ازاینرو اواخر اردیبهشت 1404 بود که قرارداد حمایت از اجرای طرح تولید 30 هزار دستگاه خودروی دوگانهسوز نیسان وانت بین شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران و شرکت زامیاد امضا شد.
اواخر مرداد 1404 نیز قرارداد دیگری با هدف افزایش تولید خودروهای دوگانهسوز برای تولید 25 هزار دستگاه خودروی دوگانهسوز میان شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران و ایرانخودرو امضا شد.
در کنار توسعه ناوگان دوگانهسوز از مبدأ کارخانه، طرح دوگانهسوزکردن رایگان خودروها نیز بهعنوان یکی دیگر از محورهای سیاستی دولت از تابستان 1404 آغاز شد و بنابر اعلام سعید رحمانسالاری، مدیر طرح سیانجی شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران، تا به امروز و از آغاز اجراییشدن طرح تبدیل رایگان خودروهای بنزینسوز به دوگانهسوز در کشور، 430 هزار خودرو بهصورت رایگان تبدیل کارخانهای شدهاند.
این در حالی است که در سال گذشته نیز با آغاز طرح دوگانهسوزکردن رایگان خودروها، حدود 30 هزار مخزن سوخت تاکسی در کشور بهصورت رایگان تعویض شده است؛ اقدامی که میتواند در افزایش سهم سوخت پاک در سبد انرژی بخش حملونقل و کاهش فشار مصرف بنزین مؤثر باشد.
از سویی دیگر، راهبردهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی در جایگزینی سوخت پاک سیانجی با بنزین تنها به افزایش تعداد خودروهای دوگانهسوز خلاصه نمیشود و توسعه جایگاههای سیانجی در سراسر کشور، از اقدامهایی است همسو با تسریع در فرایند استفاده از سیانجی در سراسر کشور دنبال و 25 جایگاه جدید سیانجی در طول دولت چهاردهم راهاندازی شد.
طرح واردات بنزین سوپر نیز از دیگر اقدامهایی بود که با هدف تأمین نیاز خودروهای خاص، کاهش فشار بر بنزین یارانهای و ایجاد تعادل در شبکه توزیع سوخت، بر پایه مصوبه هیئت وزیران در 20 آبان 1403 و قانون بودجه سال 1404، بهعنوان یکی از برنامههای مدیریت بازار سوخت کشور در دستور کار وزارت نفت قرار گرفت.
درنهایت، براساس این طرح، عرضه بنزین سوپر وارداتی در چهارم دی 1404 در تهران آغاز و در این مرحله، پنج خودروی سوخترسان و جایگاه شماره 281 سعادتآباد آماده عرضه این نوع بنزین شدند.
طبق گزارش شانا، برنامه نوسازی و برقیسازی ناوگان از دیگر اقدامهایی است که در امتداد سیاستهای مدیریت مصرف سوخت و توسعه حملونقل پاک دنبال میشود. در این چهارچوب، تفاهمنامه برقیسازی 20 هزار موتورسیکلت «کار شهر تهران»، پس از اخذ مصوبه کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا و با مصوبه شورای اقتصاد، در سال 1404 امضا شده است. این در حالی است که همسو با برقیسازی 20 هزار دستگاه موتورسیکلت، موافقتنامه برقیسازی 3200 دستگاه ناوگان فعال در حوزههای پست، دیجیکالا و حملونقل اشتراکی نیز به امضا رسیده و تأمین مالی طرحهای برقیسازی از طریق پذیرش اوراق صرفهجویی نفتگاز در بورس انرژی پرداخت شده است.
در کنار برنامه جایگزینی ناوگان، توسعه زیرساخت شارژ نیز پیگیری میشود، بهگونهای که اکنون 27 ایستگاه شارژ برقی در جایگاههای بنزین نصب و راهاندازی شده است و صدور 223 مجوز در این حوزه در دستور کار قرار دارد. اجرای همزمان این اقدامها میتواند بستر استفاده گستردهتر از وسایل نقلیه برقی را فراهم و به مدیریت مصرف سوخت در بخش حملونقل کمک کند.
آنچه از مجموع این عوامل برمیآید این است که ناترازی بنزین فقط با افزایش تولید قابل حل نیست. تجربه سالهای گذشته نشان میدهد تمرکز بر پروژههای افزایش تولید و ارتقای کیفیت سوخت هرچند ضروری است، اما در نبود سیاستهای مؤثر قیمتی و غیرقیمتی، نتوانسته است بهتنهایی مانع تعمیق شکاف میان عرضه و تقاضا شود.
درواقع، ناترازی بنزین حاصل برهمکنش مجموعهای از سیاستهای ناتمام و اصلاحنشده است، ازاینرو مهار این روند نیازمند نگاهی فراتر از افزایش تولید و تمرکز بر اصلاح همزمان زیرساختها، ناوگان، قیمتگذاری و الگوی مصرف است.