نگاهی به «دفتر روشنایی» و سخنان بایزید بسطامی

شفیعی کدکنی می‌نویسد: در سراسر تاریخ عرفان ایرانی اگر دو سه چهره نادر و استثنایی ظهور کرده باشند، یکی از آنها بایزید بسطامی است و این کتاب، حرف‌ها و حکایات اوست.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در مقدمه نوشته است: «مهم‌ترین اتفاق فرهنگی در سراسر دوره اسلامی ایران، ظهور پدیده‌ای است به نام عرفان و در سراسر تاریخ عرفان ایرانی اگر دو سه چهره نادر و استثنایی ظهور کرده باشند، یکی از آنها بایزید بسطامی است و این کتاب، حرف‌ها و حکایات اوست.» این بخشی از مقدمه کتاب دفتر روشنایی است، ترجمه ای از «کتاب النور» که محمد بن علی سهلگی از فارسی قومسی به عربی برگردانده و محمدرضا شفیعی کدکنی از عربی به فارسی امروز.

زندگی بایزید بسطامی

بایزید بسطامی (ابویزید طیفور بن عیسی بن سروشان)، عارف برجسته قرن سوم هجری و ملقب به سلطان العارفین، در بسطام (استان سمنان، ایران) متولد شد. بایزید حدود سال 182 یا 191 هجری قمری (اواخر قرن دوم) در محله موبدان بسطام، از خاندانی زرتشتی‌تبار که به اسلام گرویده بودند، زاده شد. جدش سروشان از موبدان زرتشتی بود که اسلام آورد، خانواده‌اش به زهد و تقوا شهرت داشتند. او فقه حنفی آموخت، دست‌کم یک بار (که طبق برخی روایات دوازده سال طول کشید) برای حج به مکه رفت و به بادیه شام و مناطق دیگر سفر کرد. سخنانش الهام‌بخش عارفانی چون حلاج، خرقانی و مولوی شد، هرچند گاه مورد انتقاد فقها قرار گرفت. آرامگاهش در بسطام، مرکز زیارت صوفیان است و در حدود 73 سالگی (261 هجری قمری) درگذشت.

مقدمه شفیعی کدکنی

در مقدمه مفصل کتاب، شفیعی کدکنی به بررسی هویت تاریخی بایزید، شطحیات او، ساختار کتاب النور، نسخه‌های خطی و نگاه هنری به الهیات عرفانی پرداخته و اطلاعاتی درباره اصطلاحات عرفانی ارائه داده است. این مقدمه کتاب را به مرجعی ارزشمند برای پژوهشگران تبدیل کرده است. او می‌نویسد: «سراسر این کتاب گزاره هایی است در حوزه الهیات که از ذهن و زندگی مردی به نام بایزید بسطامی برجوشیده و دهان به دهان آن را در طول سال‌ها نقل کرده‌اند تا آنگاه که یکی از علمای بزرگ قرن پنجم به نام سهلگی آن را تدوین و کتابت کرده است. چیزی نزدیک به هزار سال از عمر این کتاب می‌گذرد و از وفات بایزید نیز چیزی در حدود هزار و دویست سال.»

«دفتر روشنایی» محصول جنبی تصحیح کتابُ النور است که خود محصول جنبی تصحیح تذکره الاولیا است. او برای یافتن صورت درست نوشته‌های عطار و منابع آن، به جستجو برخاسته و با استفاده و مراجعه به نسخه‌های خطی نظیر نسخه کتابخانه ظاهریه دمشق و دستور الجمهور، و کتابهایی از نوع طبقات الصوفیه انصاری هروی، البیاض و السواد خواجه علی سیرگانی، و ترجمه رونق المجالس و بستان العارفین و رساله قشیریه و کشف المحجوب هجویری و پند پیران اطلاعات پراکنده بسیاری درباره احوال و اقوال بایزید به دست آورده که در تکمیل کتاب النور و تصحیح انتقادی آن سودمند بوده است.

محتوای کتاب

در مقدمه چهل صفحه‌ای مترجم که در عرفان، بایزید و معرفی کتابُ النور است این مطالب آمده: عرفان، نگاه هنری به الاهیات؛ شطح در عرفان و شطح‌های بایزید؛ مسئله «معنی» در این «گزاره» ها؛ عبور به سوی ناممکن از روی پُلِ زبان؛ زبان بایزید و زبان این گزاره‌ها؛ هویت تاریخی بایزید؛ جایگاه بایزید در عرفان ایرانی؛ بایزید و شاگردی امام صادق (ع)؛ سهلگی، مؤلف کتاب النور؛...؛ عطار و کتاب النور؛ ساختار کتاب النور؛ درباره معراج بایزید؛ درباره نسخه کتابخانه ظاهریه؛ اسناد کهن درباره بایزید؛ حدودِ سال تألیف کتاب النور.

ترجمه متن کتاب النور که مترجم آن را دفتر روشنایی نامیده دومین بخش کتاب است؛ ضمیمه دفتر روشنایی نیز روایتی دیگر از معراج بایزید از کتاب القصد الی الله تألیف ابوالقاسم العارف آمده است.

از میراث عرفانی

این کتاب را انتشارات سخن منتشر کرده و یک کتاب از مجموعه میراث عرفانی است. کتاب‌های دیگر از این مجموعه «نوشته بر دریا» از میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی؛ «چشیدن طعمِ وقت» از میراث عرفانی ابوسعید ابوالخیر؛ «در هرگز و همیشه انسان» از میراث عرفانی خواجه انصاری؛ «درویش ستیهنده» از میراث عرفانی پیر جام هستند.