«یک کاج، صدگنجشک»؛ قصه یک معلم و چند کودک مهاجر / مسئله مهاجرت، کد طلایی برای جشنواره‌های بین‌المللی است

سید هاشم مرتضویان، کارگردان مستند «یک کاج، صد گنجشک»، درباره شکل‌گیری ایده این فیلم و پرداختن به موضوع مهاجران افغانستانی گفت: تعداد زیادی از مهاجران افغانستانی از دهه 60 در اصفهان زندگی می‌کردند و در آن سال‌ها مشکلی میان آن‌ها و جامعه میزبان وجود نداشت، اما به مرور فاصله‌ای میان این گروه و جامعه ایجاد شد و در حاشیه شهر، کلونی مهاجرنشین شکل گرفت. این فاصله باعث شد بخشی از این جامعه از جریان‌های فرهنگی و آموزشی دور بمانند و نگاه عمومی نیز نسبت به آن‌ها تغییر کند.

وی افزود: سوژه اصلی ما مردی به نام «امیر شاهد» بود که در کنار فعالیت حرفه‌ای خود در دفترخانه اسناد رسمی، آموزش پایه کودکان مهاجر، از الفبا تا چهار عمل اصلی ریاضی را برعهده داشت. این فعالیت ابتدا شخصی بود و بعدها به شکل‌گیری کلاس‌های خانگی انجامید و تمام هزینه‌های آن را خود او تأمین می‌کرد. من پس از آشنایی با آقای شاهد، کار روی این سوژه را آغاز کردم و تولید فیلم حدود سه سال طول کشید؛ در این مدت تلاش کردیم روایت، منطبق با واقعیت باشد و چیزی از بیرون به آن تحمیل نشود.

کارگردان «گود و گذر» درباره نسبت واقعیت و روایت در «یک کاج، صد گنجشک» توضیح داد: مستند صرفاً ثبت خام واقعیت نیست و سینمای مستند را می‌توان بیان خلاقانه یک امر واقع دانست. بنابراین تلاش کردیم از میان واقعیت موجود، ساختار روایی مناسبی انتخاب و زوائد حذف شود؛ با این حال، همه آنچه در فیلم می‌بینیم ریشه در واقعیت دارد.

کارگردان «مشد عباس بودن، نبودن» درباره مهم‌ترین چالش ساخت این مستند گفت: جلب اعتماد مهاجران افغانستانی، به‌ویژه با توجه به حضور دختران در میان کودکان، دشوار بود و خانواده‌ها نسبت به حضور عوامل فیلم حساسیت داشتند. این روند زمان برد، اما پس از شکل‌گیری اعتماد، تولید طبیعی‌تر شد و توانستیم به زندگی و فعالیت کودکان نزدیک شویم.

کارگردان «یک کاج، صد گنجشک» درباره ظرفیت جهانی سوژه فیلم گفت: برخی موضوعات، کدهای شناخته‌شده مستند هستند و مخاطب در سراسر دنیا با آن‌ها ارتباط برقرار می‌کند. مهاجرت و کودک کار از جمله این موضوعات‌اند و نیازی به توضیح زیادی ندارند. ممکن است اتفاقات فیلم در یک منطقه بومی رخ داده باشد، اما مسئله مهاجرت، موضوعی جهانی است.

وی ادامه داد: مهاجرت می‌تواند داستان‌ها و شکل‌های مختلفی داشته باشد، اما مهم این است که سوژه ظرفیت تبدیل شدن به روایتی جذاب را داشته باشد. اگر بتوانیم موضوع را در یک جمله و به شکلی جذاب و شبیه یک خط ژورنالیستی بیان کنیم، بخش مهمی از مسیر را طی کرده‌ایم؛ برای مثال، جمله «یک سردفتر، کودکان مهاجر را آموزش می‌دهد» به‌تنهایی می‌تواند موقعیتی جذاب و قابل روایت ایجاد کند.

این تهیه‌کننده درباره حضور «یک کاج، صد گنجشک» در جشنواره‌های خارجی گفت: این مستند در مجموع در 21 جشنواره شرکت کرده و در چند جشنواره نیز موفق به دریافت جوایز بین‌المللی شده است. آخرین حضور فیلم در یک جشنواره بین‌المللی در آمریکا بود و مسیر ارسال آن تقریباً به پایان رسیده است؛ با این حال، پس از تولید بیشتر متوجه اهمیت سرنوشت فیلم شدم؛ اینکه کجا نمایش داده شود، چه مخاطبی پیدا کند و پخش‌کننده آن چه کسی باشد، چراکه ما در این زمینه با ضعف جدی مواجهیم.

وی با اشاره به هزینه‌های پخش بین‌المللی بیان کرد: از زمان تثبیت بودجه تولید، باید برای پخش و عرضه فیلم نیز بودجه‌ای در نظر گرفته شود؛ چراکه هزینه ثبت‌نام جشنواره‌های خارجی و پرداخت‌های دلاری، پخش بین‌المللی را برای فیلمسازان ایرانی دشوار می‌کند. با این حال، در برخی موارد با تخفیف یا معافیت از هزینه ثبت‌نام، فیلم را به جشنواره‌ها ارسال کردیم و حضور آن در 21 جشنواره رقم خورد.

مرتضویان درباره تفاوت جشنواره‌های بین‌المللی و داخلی گفت: هر جشنواره سیاست خاص خود را دارد، اما موضوعاتی مانند مهاجرت و کودکان کار از جمله کدهای مستند هستند و در بسیاری از جشنواره‌های جهان مورد توجه قرار می‌گیرند. به اعتقاد من، مخاطب جهانی همچنان از فیلم‌های مستند ایرانی استقبال می‌کند و این ظرفیت وجود دارد.

وی درباره ویژگی «یک کاج، صد گنجشک» که آن را برای جشنواره‌های بین‌المللی جذاب کرده است، گفت: مهم‌ترین ویژگی فیلم، روایت انسانی است که منتظر فراهم شدن امکانات یا حمایت نهادها نماند و با بضاعت شخصی خود برای آموزش کودکان مهاجر اقدام کرد. او باور داشت باسواد شدن کودکان، به‌ویژه دختران مهاجر که با محدودیت‌های بیشتری مواجه بودند، می‌تواند زندگی آن‌ها را تغییر دهد.

این مستندساز ادامه داد: بعدها برخی شاگردانش در مسیرهایی مانند مهندسی و هنر قرار گرفتند و همین وجه انسانی، به جذابیت فیلم افزوده است؛ اینکه پشت این اتفاق یک کمپین یا نهاد بزرگ نبود، بلکه یک انسان با امکانات محدود خود برای تغییر زندگی دیگران تلاش کرد.

این تهیه‌کننده درباره ماندگارترین صحنه فیلم گفت: از ابتدا تلاش داشتم روایت بیش از اندازه احساساتی نشود، اما مستند درباره انسان ساخته می‌شود؛ انسانی که خسته و ناامید می‌شود و دوباره ادامه می‌دهد. یکی از تأثیرگذارترین لحظات فیلم، صحنه‌ای است که شخصیت اصلی با وجود اقتدار و ایستادگی‌اش، خسته می‌شود و بغض می‌کند؛ لحظه‌ای که نشان می‌دهد پشت این تلاش، انسانی واقعی با خستگی‌ها و مشکلات شخصی قرار دارد که دوباره ادامه می‌دهد.

مرتضویان در پایان تأکید کرد: «یک کاج، صد گنجشک» بیش از هر چیز روایت انسانی است که منتظر فراهم شدن شرایط ایده‌آل نماند و با امکانات خود تلاش کرد بخشی از مسیر زندگی کودکان مهاجر را تغییر دهد.

عوامل فیلم «یک کاج، صد گنجشک»: تهیه‌کننده و کارگردان: سید هاشم مرتضویان، تصویر: علی جعفری و امیر امانزاده، تدوین: احسان کاظمی، آهنگساز: پوریا فتحی، دستیار کارگردان و تدوین: روح‌الله شاه‌سنایی، تولید: مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی.

«یک کاج، صد گنجشک» در 21 جشنواره بین‌المللی حضور داشته و بهترین مستند پنجاهمین جشنواره بین‌المللی فیلم رشد، بهترین فیلم مستند در Brussels Capital Film Festival بلژیک، بهترین مستند در The Impact DOCS Awards آمریکا، بهترین فیلم مستند در FFTG Awards Film آمریکاست و تقدیر ویژه هیئت داوران در Varsity Film Expo را در کارنامه دارد.