آینده موزه ها؛ دست انداز رکود یا ریل پیشرفت

خبرگزاری میزان- رسم انتشار دادن سالانه‌ی شعاری با محتوایی از جنس ریل گذاری‌های راهبردی به قصد التفات و غفلت زدایی از موزه داران به سنتی آیینی برای شورای بین المللی موزه‌ها (ایکوم) تبدیل شده است. سال 2021 میلادی، اما "آینده موزه ها: بازیابی و بازانگاری" به عنوان شعار سال برگزیده شد تا تدبیر امسال این شورا برای شعارسازی معنایی جز پذیرش رودرویی سخت با همه گیری کرونا و پیامد‌های دگرگون کننده اش برای موزه‌ها نداشته باشد. حقیقت ماجرا آنجاست که موزه‌ها در مصاف با حوادث شگفت انگیز برخاسته از موج بیماری کووید -19 نتوانسته اند از افتادن در گرداب عسرت و افلاس بر کنار بمانند و راه گریزی پیش پای خود ببینند. حال هم به دنبال تلاش و تقلا برای کمر راست کردن از زیر آوار‌های این همه گیری بدخیم، شورای ایکوم نگاه به افق‌های دور و دراز آینده را به قصد چیرگی بر چالش‌های ناشی از ورشکستگی‌ها و ضرر و زیان‌های کرونایی هدف گرفته است. گویا ویروس کووید -19 از ورای بلایی که از پس تعطیلی‌ها و محدودیت‌های دامنه دار بر سر موزه‌ها آورده به ضربه‌ای تحریک گر برای تند کردن جریان سست و آهسته تغییرات و روزآمدی‌ها هم بدل شده و سیاست گذاران موزه‌ها را واداشته تا بر موضوعاتی نظیر دیجیتالی سازی خدمات و قابلیت‌ها و در پیش گرفتن شیوه‌های نوینی از ارتباطات بر پایه فناوری‌های روز دنیا متمرکز شوند. انگار برای متحول کردن شیوه عمل موزه‌ها لازم بوده که سایه تیره و تار ویروس کرونا بر سر زندگی بشر بیفتد تا تنبهی حاصل شود و موزه گردانان به صرافت تغییر الگو‌های مدیریتی و پیروی از تجارب فناورانه نوین بیفتند. شعار سال شورای بین المللی موزه‌ها دعوتی برای استقبال مدیران و کارکنان موزه‌های دنیا از تغییرات و نقش آفرینی در ریل گذاری برای آینده‌ای همراه با رشد پایدار و خلاقانه در فضایی برابر برای همه انسان هاست. اما در این میانه ایران ما با سوابق درازآهنگ تاریخی و آثار و مواریث ارزشمند و موزه‌های پرساز و برگش در کجای این نقشه خواهد ایستاد و چه سهمی از این بروزرسانی‌ها خواهد داشت؟ بیشتر بخوانید: مدیران جدید میراث فرهنگی از مشکلات فرصت بسازند محمدرضا کارگر مدیرکل موزه‌ها و اموال منقول وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در پاسخ به میزان انتخاب شعار «آینده موزه ها: بازیابی و بازانگاری» از سوی شورای بین المللی موزه‌ها (ایکوم) برای سال 2021 میلادی را دلیلی برای وجود فترت و سستی در کار موزه‌ها نمی‌بیند: نباید تصور شود طرح این شعار بیانگر وجود رخوت و رکود در موزه هاست. هدف از طرح این شعار این است که موزه‌ها موظف به این هستند تا هر روز راه‌های جدیدی را برای ارتباط با مخاطبان خودشان پیدا بکنند؛ بنابراین وقتی امروز نظام ارتباطات در حال تغییر و دگرگونی است و استفاده از فضای مجازی و اینترنت به یکی از عمومی‌ترین شیوه‌های ارتباطی در دنیا بدل شده موزه‌ها هم باید این زبان جدید را برای خودشان ایجاد بکنند. یکی از این راه‌های جدید ارتباطی هم همین بهره مندی از شبکه جهانی اینترنت است. پس شعاری که شورای بین المللی موزه‌ها برای سال جاری میلادی انتخاب کرده با این هدف بوده که موزه داران را به این موضوع توجه بدهد که فقط به معرفی اشیا و گنجینه‌ها با شیوه و زبان قدیمی اکتفا نکنند و به دنبال راه‌های جدیدی برای ارتباط با مخاطبان باشند. اما آیا در موزه‌های کشورمان هم پا به پای جریان تغییر جهانی برای پیاده سازی خطوط ترسیم شده در شعار سال ایکوم به کار یا اقدامی دست برده شده: البته طرح این شعار همزمان با مساله شیوع بیماری کرونا اتفاق افتاده و از این جهت ما با دشواری‌ها و موانع زیادی روبرو هستیم. اما همه موزه‌های ما امروزه در فضای مجازی بسیار فعال هستند و به طور مداوم نمایشگاه‌های برخط برگزار می‌کنند. همچنین امکان بازدید‌های برخط از موزه‌ها هم فراهم است و در زمینه معرفی اشیا و گنجینه‌های موزه‌ها اقدامات فعالانه‌ای در جریان است. درواقع موزه‌های کشورمان در همه موضوعات در جهت تحقق اهداف ترسیم شده برای شعار سال ایکوم حرکت کرده اند. کارگر می‌کوشد از عملکرد نهاد متبوعش دفاعی اقناع کننده داشته باشد. اما بی توجهی موزه‌های کشورمان به آنچه درباره دیجیتالی سازی و ارائه اشکال جدیدی از ارتباطات و تجارب فرهنگی در اهداف شعار سال ایکوم گنجانده شده انتقادی است که متوجه او و همکارانش شده: یکی از رسالت‌های هر موزه‌ای در هر کجای جهان همین است که به سمت دیجیتالی سازی و در پیش گرفتن شیوه‌های نوینی از ارتباطات با کمک فناوری‌های جدید حرکت کند. اما تحقق این هدف برای موزه‌های ما نیازمند پی ریزی زیرساخت‌های لازم برای تحقق این هدف است. البته همه کار‌های مربوط به این موضوع به انجام رسیده است. امروز موزه‌های ما چه بخواهند و چه نخواهند و چه تمایل داشته باشند یا نداشته باشند باید در این مسیر حرکت کنند. هیچ راه دیگری غیر از رفتن به سمت استفاده از فناوری‌های نوین دیجیتالی برای موزه‌ها وجود ندارد. باید این اطمینان را داشته باشیم که همه موزه‌ها دیر یا زود این راه را پیدا خواهند کرد. مدیرکل موزه‌ها و اموال منقول وزارت میراث فرهنگی به هر راهی می‌رود تا نوع اقدامات موزه‌های تحت فرمانش را در وضعی مطلوب بنشاند. با این همه خود او هم راه رسیدن به نقطه‌ای که بتوان از همه برخورداری‌ها بهره‌ای بهینه به دست آورد را طولانی و دور از دسترس می‌بیند: امروز تمام موزه‌های کشورمان دارای تارنمای اینترنتی برای معرفی خودشان هستند و درحال شناساندن آثار، گنجینه‌ها و دارایی هایشان به مخاطبان هستند. درواقع موزه‌ها در یک ارتباط و گفتمان دائمی با مخاطبانشان هستند. اما از آنجایی که این حوزه از ظرفیت‌های بسیار زیادی برخوردار است بنابراین تا رسیدن به نقطه‌ای که امکان استفاده از همه این ظرفیت‌ها فراهم بشود مسلما زمان زیادی طی خواهد شد. البته این اطمینان را باید داشته باشیم که دولت جدید حتما به این موضوع توجهی جدی خواهد داشت.