این بیماری 7 میلیون ایرانی را درگیر کرده است

به گزارش مشرق، «14 درصد از جمعیت 25 سال تا 75 سال کشور مبتلا به دیابت هستند.» این را رئیس انجمن دیابت ایران می‌گوید.

امروزه دیابت بیماری است که روز به روز با پیشرفت تکنولوژی و کاهش تحرک بشر و همچنین خوش آمدن غذاهای حاضری و فست فودها به ذائقه بشر، قربانی‌های بیشتری در سراسر جهان می‌گیرد. حتی دانشمندان انواع جدیدی از بیماری دیابت را کشف کرده‌اند که نشان از گسترش روزافزون این بیماری در جهان دارد.

امیرکامران نیکوسخن رئیس انجمن دیابت ایران در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت خبرگزاری فارس، در خصوص بیماری دیابت می‌گوید که 5 دسته از افراد در معرض خطر ابتلا به بیماری دیابت قرار دارند که باید به صورت مرتب غربالگری شوند...

در ادامه مشروح این گفت‌وگو مفصل را می‌خوانید:

دیابت چیست و چه افرادی دچار دیابت می‌شوند؟

دیابت بیماری‌ای است که ما آن را با افزایش قند خون می‌شناسیم، اما در حقیقت با مجموعه‌ای از بیماری‌ها در گروه‌های مختلف مواجه هستیم که در آن‌ها قند خون فرد افزایش پیدا می‌کند و تمامی این موارد تحت عنوان دیابت شناخته می‌شوند.

چند نوع دیابت وجود دارد؟

5 نوع دیابت وجود دارد که مورد پنجم به تازگی توسط محققان کشف شده است.

دیابت نوع یک معمولاً در سنین کودکی و نوجوانی ایجاد می‌شود، اگرچه امروزه این محدوده سنی به میزان قابل توجهی افزایش یافته و در سنین بالاتر نیز شاهد بروز این نوع دیابت هستیم.

دیابت نوع یک غالباً به دلیل حمله سیستم ایمنی بدن به سلول‌های انسولین‌ساز لوزالمعده ایجاد می‌شود و در یک بازه زمانی کوتاه، عملکرد لوزالمعده معمولاً دچار اختلال جدی می‌شود و در ادامه، فرد برای کنترل قند خون و حتی برای ادامه حیات خود نیازمند دریافت انسولین خواهد بود.

دیابت نوع 2 نیز یکی دیگر از انواع شایع دیابت است که در آن با مشکل مقاومت به انسولین و افزایش تولید قند توسط کبد مواجه هستیم. این گروه از بیماران در مراحل اولیه معمولاً به داروهای موجود پاسخ مناسبی می‌دهند، اما ممکن است در نهایت این گروه از بیماران نیز به مصرف انسولین وابسته شوند.

نوع دیگری از دیابت وجود دارد که از آن با عنوان دیابت بارداری یاد می‌شود. این نوع دیابت در دوران بارداری و به دلیل تغییرات هورمونی ایجاد می‌شود و متأسفانه شیوع آن در سطح جهان در حال افزایش است. به همین دلیل به تمامی خانم‌هایی که قصد بارداری دارند توصیه می‌شود پیش از بارداری نسبت به انجام آزمایش دیابت اقدام کنند.

در صورتی که نتیجه این آزمایش منفی باشد، معمولاً در نیمه بارداری آزمایش مجدد انجام می‌شود تا در صورت بروز دیابت بارداری، تشخیص به‌موقع صورت گیرد. این نوع دیابت در موارد خفیف با رعایت رژیم غذایی و انجام فعالیت بدنی قابل کنترل است و در موارد شدیدتر، از انسولین برای کنترل قند خون استفاده می‌شود.

دیابت نوع 5 در اثر تغییرات ژنی ایجاد می‌شود و در این دسته، در واقع تعداد قابل توجهی از بیماران در دسته دیابتی‌ها قرار می‌گیرند. دیابت نوع 5 کمتر از یک سال است که توسط فدراسیون بین‌المللی دیابت نام‌گذاری شده است. این نوع دیابت یک مورد خاص محسوب می‌شود که مربوط به افرادی است که متأسفانه دچار سوء‌تغذیه هستند.

این مورد در ارتباط با انواع جدید دیابت است که به‌تازگی نام‌گذاری شده‌اند و این نام‌گذاری بیشتر از طریق فدراسیون بین‌المللی دیابت صورت گرفته است. در حال حاضر، در گایدلاین‌های معتبر جهانی مانند گایدلاین انجمن دیابت آمریکا یا انجمن غدد آمریکا، هنوز تعریف مشخص و رسمی برای این نوع دیابت ارائه نشده است.

در حال حاضر آمار دیابت در ایران به چه صورت است؟

بر اساس آخرین آماری که از مطالعات انجام‌شده در ایران به دست آمده است، در حدود 14 درصد از جمعیت 25 سال تا 75 سال کشور مبتلا به دیابت هستند. این رقم معادل حدود 7 میلیون نفر از افراد مبتلا به دیابت در کشور خواهد بود. در کنار این موضوع، متأسفانه آمار بالاتری در خصوص پیش‌دیابت نیز وجود دارد.

چند نفر در کشور پیش دیابتی هستند؟

در مورد پیش‌دیابت، این ارقام حتی ممکن است به حدود 20 درصد از جمعیت برسد. این افراد کسانی هستند که از محدوده قند خون طبیعی، یعنی قند خون ناشتای زیر 100 و هموگلوبین A1C زیر 5/7، خارج شده‌اند، اما هنوز به محدوده دیابت که معمولاً قندهای بالای 126 به‌عنوان دیابت در نظر گرفته می‌شود، نرسیده‌اند.

این افراد به‌عنوان افراد پیش‌دیابتی شناخته می‌شوند که در واقع این وضعیت صرفاً یک مرحله ساده قبل از بیماری نیست، بلکه خود یک بیماری محسوب می‌شود و نیازمند درمان و مداخله است. با این حال، متأسفانه در مورد دیابت، تشخیص‌ها نسبتاً مناسب‌تر انجام می‌شود، اما در زمینه پیش‌دیابت همچنان با چالش‌هایی مواجه هستیم.

وضعیت تشخیص دیابت و پیش‌دیابت در کشور چگونه ارزیابی می‌شود؟

در کشور ما، در واقع تعداد افرادی که به اصطلاح به آن‌ها «آنداگنوس» یا مبتلایان تشخیص‌داده‌نشده گفته می‌شود، نسبت به نورم جهانی کمتر است، اما در زمینه پیش‌دیابت، متأسفانه وضعیت تشخیص مطلوب نیست. در حال حاضر، پیش‌دیابت در کشور به‌خوبی تشخیص داده نمی‌شود و پزشکان نیز در بسیاری از موارد این موضوع را به‌طور جدی پیگیری نمی‌کنند.

حدود 70 درصد از افرادی که دچار پیش‌دیابت هستند، در طول زندگی خود به دیابت مبتلا خواهند شد. این در حالی است که با انجام اقدامات صحیح، مداخلات به‌موقع و پیگیری‌های مناسب، می‌توان این مرحله را کند کرد و حتی در بسیاری از موارد، به‌طور کامل از بروز دیابت جلوگیری کرد.

آقای دکتر، افرادی که دچار پیش‌دیابت هستند چگونه می‌توانند متوجه شوند که در معرض ابتلا به دیابت قرار دارند؟

در حقیقت، خود بیماری دیابت علامت مشخص و واضحی ندارد. بسیاری از افراد متأسفانه دیابت را تنها زمانی می‌شناسند که با علائم تیپیک آن مانند پرادراری، پرنوشی یا پرخوری‌هایی که منجر به کاهش وزن می‌شود مواجه می‌شوند، یا زمانی که علائم غیرکلاسیک مانند زخم‌هایی که دیر بهبود پیدا می‌کنند، تاری دید یا عفونت‌های مختلف بروز می‌کند.

آیا می‌توان بدون انجام آزمایش، دیابت یا پیش‌دیابت را تشخیص داد؟

متأسفانه در بسیاری از موارد، اگر هیچ‌گونه آزمایش خونی انجام نشود، نه خود فرد متوجه ابتلا به دیابت می‌شود و نه وضعیت پیش‌دیابت تشخیص داده می‌شود. به همین دلیل است که امروزه در مورد دیابت، انجام غربالگری به‌طور جدی توصیه می‌شود.

چه افرادی باید غربالگری دیابت انجام دهند؟

در این زمینه، چند گروه از افراد وجود دارند که لازم است به‌صورت منظم مورد بررسی و آزمایش قرار بگیرند. به این افراد، افراد پرخطر گفته می‌شود که باید به‌طور مرتب از نظر ابتلا به دیابت و پیش‌دیابت مورد پایش قرار گیرند.

افرادی که دارای عوامل خطر یا ریسک فاکتور هستند، لازم است برای غربالگری دیابت بررسی شوند. مهم‌ترین ریسک فاکتور، سن است. به‌عبارت دیگر، سن یک عامل خطر مستقل محسوب می‌شود و بدون در نظر گرفتن هیچ عامل دیگری، تمامی افرادی که بالای 35 سال سن دارند باید از نظر دیابت مورد بررسی قرار بگیرند.

بنابراین، اگر سن فرد بالای 35 سال باشد، لازم است تست قند خون انجام دهد و حتی اگر نتیجه منفی باشد، این آزمایش باید هر سه سال یک بار تکرار شود.

سایر ریسک فاکتورها کدامند؟

دومین عامل خطر، نمایه توده بدنی یا BMI است. به‌طور جهانی، BMI بالای 25 و در نژاد آسیایی بالای 23، به شرط وجود حداقل یک ریسک فاکتور دیگر، یک عامل خطر محسوب می‌شود.

به عبارت دیگر، وزن به تنهایی یک ریسک فاکتور مستقل نیست؛ اما اگر همراه با سابقه خانوادگی دیابت در اعضای درجه یک، بیماری‌های قلبی _ عروقی، فشار خون بالا، چربی خون بالا یا کم‌تحرکی باشد، فرد در معرض خطر قرار می‌گیرد. بسیاری از افراد بالای 35 سال با این شرایط مواجه هستند و بنابراین باید تحت چکاپ قرار بگیرند.

آیا شرایط خاص دیگری وجود دارد که نشان‌دهنده خطر بالای ابتلا به دیابت باشد؟

بله، برخی علائم مقاومت به انسولین نیز می‌تواند هشداری برای بررسی باشد. به‌عنوان مثال، خانم‌هایی که مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک هستند یا افرادی که دارای عارضه‌ای به نام آکانتوزیس میکروکنس هستند که به شکل تغییر رنگ تیره در گردن نمایان می‌شود، باید آزمایش‌های چکاپ را انجام دهند.

پیش‌دیابت و دیابت بارداری چه جایگاهی در غربالگری دارند؟

سومین گروه، افرادی هستند که مبتلا به پیش‌دیابت هستند. این افراد به شدت در معرض ابتلا به دیابت قرار دارند و توصیه می‌شود سالی یک بار آزمایش‌های خود را بررسی کنند تا در صورت پیشرفت از مرحله پیش‌دیابت به دیابت، اقدامات لازم انجام شود.

چهارمین گروه، افراد بسیار پرخطری هستند که در گذشته مبتلا به دیابت بارداری بوده‌اند. دیابت بارداری معمولاً پس از زایمان و با پایان تغییرات هورمونی ناشی از جفت برطرف می‌شود، اما در بسیاری از این افراد، در سال‌های بعد مجدداً به شکل دیابت نوع دو بروز می‌کند. بنابراین تمامی خانم‌هایی که سابقه دیابت بارداری دارند، توصیه می‌شود سالی یک بار تحت غربالگری قرار گیرند.

در یک کلام، دیابت معمولاً علامت مشخصی ندارد و تشخیص آن بدون غربالگری امکان‌پذیر نیست. بر همین اساس، چهار گروهی که ذکر شد، باید به‌طور مرتب غربالگری شوند تا از ابتلا یا پیشرفت بیماری به موقع آگاهی پیدا کرده و اقدامات پیشگیرانه یا درمانی انجام شود.

درباره تشخیص دیابت با تست قند خون توضیح می‌دهید؟

معمولاً برای تشخیص دیابت از تست قند خون استفاده می‌کنیم و عمدتاً تست قند خون ناشتا مورد توجه قرار می‌گیرد. دلیلش هم این است که یک تست غربالگری باید ارزان، در دسترس و با دقت بالا باشد.

تست قند خون ناشتا چگونه انجام می‌شود؟

فرد باید حدود هشت ساعت قبل از آزمایش چیزی نخورد و رژیم غذایی معمول خود را حداقل از سه روز قبل ادامه دهد. سپس برای آزمایش مراجعه می‌کند.

نتایج این تست چگونه تفسیر می‌شود؟

اگر مقدار قند خون پایین‌تر از 100 باشد، نرمال محسوب می‌شود. از 100 تا 125 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر را ما به عنوان پیش‌دیابت در نظر می‌گیریم. و اگر عدد 126 یا بالاتر باشد، دیابت تشخیص داده می‌شود.

آیا در همه شرایط همین یک تست کافی است؟

توصیه می‌شود که اگر علائم مشکوک وجود داشته باشد، حتماً دو تست انجام شود. بهتر است این دو تست از دو نوع مختلف باشند؛ یعنی می‌توانیم از قند ناشتا یا تست تحمل گلوکز استفاده کنیم، یا هموگلوبین A1c که میزان میانگین قند خون را نشان می‌دهد.

دیابت در خانم‌ها بیشتر شایع است یا آقایان؟

از لحاظ جنسیت، تفاوتی در شیوع دیابت وجود ندارد.

پس چرا بعضی آمار نشان می‌دهد که خانم‌ها بیشتر مبتلا به دیابت هستند؟

علت این است که خانم‌ها معمولاً بیشتر پیگیر سلامت خود هستند و بیشتر به پزشک مراجعه می‌کنند. بنابراین در عمل، تشخیص دیابت در خانم‌ها بیشتر گزارش شده است، نه اینکه خود بیماری بیشتر در خانم‌ها رخ دهد.

یعنی تفاوت فقط به دلیل میزان مراجعه و تشخیص است؟

دقیقاً. خانم‌ها بیشتر آزمایش‌های غربالگری را انجام می‌دهند و به همین دلیل، دیابت در آنها زودتر و بیشتر شناسایی می‌شود، در حالی که از نظر شیوع واقعی بین خانم‌ها و آقایان تفاوتی وجود ندارد.

افراد دیابتی باید چه نوع غذاهایی مصرف کنند؟

امروز تغذیه افراد دیابتی تقریباً خیلی با افراد سالم تفاوتی ندارد، جز اینکه محدودیتی در مصرف قندهای ساده ایجاد می‌شود. منظور قندهایی است که شاخص گلایسمیک بالایی دارند و به سرعت جذب می‌شوند، مثل قند و شکر، انواع شیرینی‌ها، انواع نوشیدنی‌های شیرین، خرما، عسل، کشمش و توت خشک. این موارد معمولاً محدود می‌شوند.

یعنی افراد دیابتی نمی‌توانند از کربوهیدرات استفاده کنند؟

نه، برعکس، افراد دیابتی هم مانند دیگران می‌توانند از کربوهیدرات‌ها استفاده کنند. منابع کربوهیدرات شامل نان، برنج، ماکارونی، سیب‌زمینی، انواع میوه‌ها، لبنیات و ذرت است. این منابع غذایی اصلی هستند و در رژیم دیابتی‌ها نیز حدود 60 درصد مواد غذایی باید از همین گروه‌ها تامین شود.

بله، افراد دیابتی باید بتوانند کربوهیدرات‌های مصرفی روزانه خود را بشمارند. این موضوع برای کسانی که قرص مصرف می‌کنند و همچنین کسانی که انسولین تزریق می‌کنند، اهمیت دارد. اگر بیش از میزان تعیین‌شده کربوهیدرات مصرف کنند، علاوه بر اینکه ممکن است دچار اضافه وزن شوند، قند خونشان نیز بالا می‌رود، زیرا داروی مصرفی آنها با میزان کربوهیدرات تنظیم شده است.

یعنی کنترل دقیق کربوهیدرات‌ها برای موفقیت درمان دیابت ضروری است؟

دقیقاً، به‌ویژه در دیابتی‌هایی که انسولین مصرف می‌کنند، شمارش کربوهیدرات و تنظیم مصرف روزانه بسیار اهمیت دارد تا سطح قند خون در محدوده مناسب باقی بماند.

امروز در روش‌های مدرن درمان دیابت چه تغییراتی وجود دارد؟

در روش‌های مدرن، ما به افراد دیابتی آزادی عمل بیشتری می‌دهیم. اگر فرد بخواهد بیشتر غذا بخورد، یاد می‌گیرد دوز انسولین را افزایش دهد و اگر کمتر غذا بخورد، دوز را کاهش دهد. به عبارت دیگر، شمارش کربوهیدرات یک اصل اساسی است.

آیا این شمارش کربوهیدرات فقط برای افراد دیابتی اهمیت دارد؟

خیر، حتی ما به همه افراد جامعه توصیه می‌کنیم که میزان کالری و کربوهیدراتی که روزانه مصرف می‌کنند را بدانند و بشمارند. مشکل امروز بشر چاقی است و اکثر دیابت‌ها ناشی از اضافه وزن هستند. هر یک کیلوگرم اضافه وزن حدود 5 درصد خطر ابتلا به دیابت را افزایش می‌دهد. متأسفانه بسیاری از ما حساب و کتاب دقیق دریافت و مصرف انرژی بدنمان را نداریم.

آموزش همگانی سلامت باید داده شود و همه در آن دخیل هستند: مدارس، رسانه‌ها، سیاست‌گذاران بهداشتی. بچه‌ها و افراد جامعه باید یاد بگیرند چگونه درست غذا بخورند و سبک زندگی خود را تغییر دهند. متأسفانه رسانه‌ها گاهی به سمت ترویج مصرف دخانیات و رفتارهای ناسالم می‌روند. حتی در سینماهای خانگی، بیشتر صحنه‌ها سیگار کشیدن را نشان می‌دهند. ما باید یاد بدهیم که این‌ها سالم نیستند و افراد جامعه را به سبک زندگی درست تشویق کنیم.

مصرف دخانیات قند خون را بالا می‌برد؟

مصرف دخانیات تأثیر بسیار منفی روی افراد دیابتی دارد. نیکوتین موجود در سیگار مستقیماً مقاومت به انسولین ایجاد می‌کند و این مقاومت ریسک ابتلا به دیابت را افزایش می‌دهد.

یعنی دخانیات خودش می‌تواند باعث دیابت شود؟

بله، دقیقاً. مصرف دخانیات نه تنها ریسک ابتلا به دیابت را بالا می‌برد، بلکه در افرادی که قبلاً دیابت دارند، عوارض بیماری را به شدت افزایش می‌دهد.

دیابت خودش مشکلات عروقی ایجاد می‌کند و مصرف دخانیات نیز آسیب‌های عروقی به بدن وارد می‌کند. وقتی این دو با هم ترکیب شوند، عوارض دیابت چندین برابر می‌شود. فرد دیابتی که سیگار می‌کشد، بیشتر در معرض مشکلات پا، کلیه و چشم است.

توصیه شما به افراد دیابتی چیست؟

به شدت توصیه می‌کنیم که افراد دیابتی از مصرف دخانیات پرهیز کنند. دخانیات هم ریسک ابتلا به دیابت را افزایش می‌دهد و هم عوارض آن را تشدید می‌کند. قطعاً ترک دخانیات یکی از اصول مهم کنترل دیابت است.