هزینه زندگی چقدر تغییر کرده است؟
بهتازگی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اقدام به انتشار گزارش «پایش فقر» کرده است. در بخشی از این گزارش آمده که روند کاهشی کالری دریافتی در سال 1400 متوقف و تقریبا ثابت مانده است.
طبق اطلاعات این گزارش، میزان مصرف گوشت قرمز در این سال نسبت به سال 1399 افزایش 14 درصدی داشته است. اما در ادامه به نکته مهمی اشاره شده است؛ روند مصرف گوشت سفید یعنی همان گوشت مرغ و ماهی در خانوار کمدرآمد کاهش داشته است. هرچند میزان مصرف در دهکهای پردرآمد با تغییری همراه نبوده است.
خط فقر مطلق چقدر است؟
در آخرین گزارش پایش فقر آمده است که خط فقر در سال 1400 نسبت به سال 1399 رشد حدود 50 درصدی داشته و به عدد یک میلیون و 682 هزار تومان سرانه در ماه رسیده است. بر این اساس خط فقر یک خانوار سه و چهار نفره به ترتیب سه میلیون و 700 و چهار میلیون و 541 هزار تومان خواهد بود.
آخرین اعداد خط و نرخ فقر بر اساس آخرین دادههای موجود، برای سال 1400 بوده و خط فقر برای سال 1401 بر اساس برآوردها به طور متوسط در کل کشور به طور سرانه 2.85 میلیون تومان برای خانوار چهارنفره در حدود 7.7 میلیون تومان است.
این عدد برای خانوار چهارنفره و سهنفره در شهر تهران برای سال 1401 در حدود 14.7 و 11.9 میلیون تومان برآورد میشود.
به دنبال انتشار این گزارش توسط وزارت رفاه، امروز یک رسانه مدعی شد که این وزارتخانه آمار مربوط به خط فقر را نه تایید و نه تکذیب میکند.
در حالی در این گزارش خط فقر خانوار 4 نفره تهرانی حدود 14 میلیون عنوان شده که پیشتر آخرین بهروزرسانی آمار مربوط به کتاب «اندازهگیری فقر و توزیع درآمد در ایران» مربوط به آبانماه نشان میداد که خط فقر مطلق برای یک خانوار دو نفره ساکن شهر تهران، 32 میلیون تومان است. برای خانوار روستایی در استان تهران نیز 15 میلیون و 700 هزار تومان تخمین زده میشود.
این در حالیست که در سال 1400، خط فقر مطلق برای یک خانوار شهری ساکن شهر تهران 22 میلیون و 220 هزار تومان بود. برای خانوار روستایی ساکن استان تهران نیز 10 میلیون و 800 هزار تومان بوده است. اما بر مبنای تورم سالانه حدود 45 درصدی امسال، خط فقر در شهر تهران به 32 میلیون تومان رسیده است.
جزئیات میزان مصرف در خانوار ایرانی
در ادامه گزارش پایش فقر به جزئیات میزان مصرف در خانوار ایرانی اشاره شده است. در بخشی از آن آمده که هزینهی سرانه به قیمتهای حقیقی در سال 1400 بر اساس دادههای هزینه و درآمد خانوار نسبت به سال 1399 در حدود 7.7 درصد رشد را نشان میدهد. یعنی مصرف حقیقی خانوار در سال 1400 نسبت به سال 1399 افزایش یافته که میتواند ناشی از افزایش اندک در وضعیت رفاهی باشد.
همین موضوع باعث شده تا روند افزایشی نرخ فقر که سال 1397 آغاز شده بود متوقف شده و مقدار آن از حدود 31 درصد در سال 1399 به حدود 30 درصد در سال 1400 برسد و جمعیت فقرا با حدود 700 هزار نفر کاهش به زیر 26 میلیون نفر برسد.
در ادامه تاکید شده است: در سال 1400 خط فقر سرانهی متوسط کشوری با رشد حدود 50 درصدی نسبت به سال 1399، به میزان حدود یک میلیون و 700 هزار تومان رسیده است. براساس دادههای هزینه درآمد خانوار میتوان میزان کالری و سرانه مصرف گروههای غذایی را نیز محاسبه کرد. کالری دریافتی از سال 1390 به بعد روند نزولی داشته و میانهی کالری دریافتی از سال 1397 به بعد پایینتر از مقدار مورد نیاز است. در سال 1400 روند کاهشی کالری دریافتی متوقف شده و تقریبا ثابت مانده است.
میزان مصرف گوشت قرمز در سال 1400 نسبت به سال 1399 افزایش داشته است، بهطوریکه سرانه مصرف گوشت قرمز خانوار 14 درصد افزایش داشته است. اما روند مصرف گوشت سفید (گوشت مرغ و ماهی)، بیانگر کاهش مصرف آن توسط خانوار دهک کم درآمد و عدم تغییر مصرف دهکهای پردرآمد است.
در بخشی از این گزارش به یک نکته اساسی اشاره شده است؛ نکته قابل توجه در مقادیر سرانه مصرف کالاهای اساسی میزان درصد کاهش این گروههای غذایی است. بهطوریکه خانوار کمدرآمد، با توجه به تورم گروههای خوراکی ناچار به کاهش بیشتر مصرف کالاهای مذکور شدهاند و همچنین در مجموع بررسی کالری دریافتی و همینطور مصرف کالای اساسی، تقریبا ثبات بین دو سال 1399 و 1400 را نشان میدهد.
هرچند در برخی کالاهای اساسی مصرف کاهش یافته و در برخی دیگر افزایش یافته است. اگر چه در سال 1400 وضعیت رفاهی کل جامعه بهطور متوسط بهبود یافته، اما بهبود محسوسی در میزان رفاه گروههای پایین درآمدی به وجود نیامده است.
یک توصیه برای رشد مصرف
در آبان امسال هم گزارشی توسط موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی با عنوان «بررسی آثار شوکهای اقتصاد کلان بر خانوارهای ایرانی» منتشر شد که نشان از کاهش و نوسانات شدید مصرف خصوصی سرانه در یک دهه اخیر داشت.
در بخشی از این گزارش آمده است، بهطور ویژه، «مصرف خصوصی» که به طور مستقیم رفتار مصرفی خانوارهای کشور را نشان میدهد، از سال 1386 و با آغاز تحریم کشورهای چهارگانه ایالات متحده، استرالیا، کانادا، و بریتانیا که به صورت محدود برخی بانکها و محصولات صادراتی ایرانی را نشانه گرفته بود، دچار کاهش در نرخ رشد میشود.
به رغم این مساله، «مصرف دولتی» همچنان به رشد مثبت خود ادامه میدهد و روندی افزایشی را در پیش میگیرد. این رشد در سال 1394 که با رکود غیرمنتظره در بخش تولیدی کشور و کاهش درآمدهای مالیاتی مواجهیم، کاهش مییابد.
توصیه این گزارش این است که سیاستهای معیشتی دولتها به صورت هدفمند و با هدف تامین کالاهای اساسی حداقلی برای تمام اقشار کشور، و همچنین تامین کالاهای اساسی متوسط برای کمترین دهکهای درآمدی تنظیم شود تا با کمترین هدررفت، حداقل معیشت را برای اقشار کشور در شرایط تحریمی فراهم کند.
واضح است که این امر به منزله کنار گذراندن پرداختیهای معیشتی ماهانه و جایگزین کردن آن با سیاستهای تامین حداقل کالری است.