تورم برای فقرا گرانتر تمام شد

گزارشی از سوی بازوی پژوهشی بانک مرکزی به نام «تحولات تورم در ایران؛ نگاهی به تغییرات ماهانه و سالانه آن براساس دهک‌های درآمدی»، نشان می‌دهد که دهک‌های پایین درآمدی، تورم بیشتری را تجربه کرده‌اند و فشار تورمی بر خانوارهای فقیر بیشتر بوده است. در 1403 نسبت به 1400 نابرابری تورمی افزایش یافته است. همچنین داده‌های تورم تیرماه از سوی مرکز آمار، حاکی از شکاف 15.2 واحد درصدی تورم نقطه‌به‌نقطه بین دهک اول و دهم است.

دهک‌های پایین‌تر بخش عمده درآمد محدود خود را صرف کالاها و خدمات اساسی مانند خوراک، پوشاک، مسکن و بهداشت می‌کنند؛ ازاین‌رو آسیب‌پذیری بیشتری در برابر تورم دارند. نبود ذخایر مالی، محدودیت پس‌انداز و ناتوانی در جایگزینی کالاهای گران‌تر با انواع ارزان‌تر، افزایش قیمت‌ها را به تاثیر مستقیم و آنی بر قدرت خرید و توان معیشتی دهک‌های پایین درآمدی تبدیل می‌کند.

در مقابل، دهک‌های بالاتر با درآمد بیشتر، سبد متنوع‌تر و انعطاف‌پذیری بالاتر، کمتر آسیب می‌بینند و گاهی حتی از تغییرات قیمتی منتفع می‌شوند.

بررسی‌های پژوهشکده پولی و بانکی نشان می‌دهد در سال 1401، همزمان با حذف ارز ترجیحی، میانگین تورم خانوارهای کم‌درآمد به‌طور معناداری بالاتر از خانوارهای پردرآمد بود و شکاف تورمی محسوس شد. در سال‌های بعد، با پرداخت یارانه‌های جبرانی بیشتر به دهک‌های پایین، این اختلاف تا حدی تعدیل شد.

در دوره‌های پیش از 1401 نیز روند تورم دو گروه تقریبا مشابه نرخ کل تورم حرکت می‌کرد، اما میانگین تورم سه دهک بالای درآمدی، به‌ویژه در کالاهای غیرخوراکی، اندکی بیشتر بود.

همچنین بررسی زیرگروه‌ها نشان می‌دهد در دهک‌های پایین‌تر، تورم در زیربخش‌هایی مانند قند و شکر، شیرینی‌ها، حمل‌ونقل و اثاث و لوازم خانه به‌طور چشم‌گیری بالاتر است. در مقابل برای دهک دهم، تورم بهداشت و درمان، تفریح و فرهنگ، گوشت، نمک و ادویه و روغن و چربی‌ها در سطحی بالاتر مشاهده شده است.

در 1401 میانگین تورم اقشار کم‌درآمد (حدود 53 درصد) به‌مراتب بیشتر از اقشار پردرآمد (حدود 48 درصد) بود. این ارقام نسبت به 1400 برای دهک‌های بالا و پایین به‌ترتیب 3 و 6.7 درصد افزایش داشت.

در سال‌های پیش از 1401 تورم بیشتر دهک‌های درآمدی نزدیک به تورم کل حرکت می‌کرد، اما میانگین سه دهک بالا، بیشتر بود. این روند با خروج آمریکا از برجام و تشدید تحریم‌ها در سال‌های 1397 و 1398 مقارن بود. همچنین در سال 1403 تورم حمل‌ونقل و اثاث، لوازم و خدمات خانگی برای دهک اول به‌طور قابل‌توجهی بالاتر رفت.

در مقابل برای دهک دهم، قیمت خدمات بهداشت و درمان و تفریح و فرهنگ رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. سهم مخارج مرتبط با تفریح و فرهنگ و هزینه‌های بیمارستانی و خدمات پزشکی، دندان‌پزشکی و پیراپزشکی در دهک دهم بیشتر است و این زیربخش‌ها افزایش قیمت بیشتری را تجربه کرده‌اند.

مقایسه تورم زیرگروه‌های غیرخوراکی در سال‌های 1396 و 1403 نشان می‌دهد در هر دو سال تورم کل و خوراکی برای دهک اول بیشتر از دهک دهم بوده است. در 1403 تورم غیرخوراکی نیز برای دهک اول بالاتر از سایر دهک‌ها بوده است. در هر دو سال تورم اثاث و لوازم خانه، حمل‌ونقل، چای و قهوه، سبزی و حبوبات و میوه و خشکبار برای دهک اول بالاتر بوده. همچنین تورم بهداشت و درمان، تفریح و فرهنگ، روغن و چربی‌ها، هتل و رستوران و نان و غلات برای دهک دهم ارقام بالاتری را ثبت کرده است.

در سال 1396 حدود 45 درصد اقلام دهک اول تورم زیر 10 درصد، 50 درصد بین 10 تا 20 درصد و 5 درصد بالای 20 درصد داشتند. در 1403 این ترکیب به‌شدت تغییر کرده و حدود 82 درصد اقلام دهک اول تورم بالای 20 درصد تجربه کرده‌اند. الگوی مشابهی در دهک‌های پنجم و دهم نیز دیده می‌شود و اکثر اقلام تورم بالای 20 درصد داشته‌اند.