خدمتی ماندگار از روزنامهنگار پیشکسوت
تهران - ایرنا - بسیاری از قدیمیها و پیشکسوتان رسانه او را به پیگیری یکی از مهمترین خواستههای صنفی روزنامهنگاران میشناسند؛ قانون سخت و زیانآور خبرنگاری با پیگیری «مختار مسعود» در سال 1383 تصویب شد. وی فعالیت رسانهای خود را اواخر سال 1356 از موسسه «شما و مطبوعات» آغاز کرد و سالها در روزنامههای جمهوریاسلامی، کیهان و جامجم و شبکهخبردانشجو در سمتهای گوناگون حضور داشته است. مسعود...
- شما حدود 13 سال پیگیر تصویب قانون سخت و زیانآور حرفه خبرنگاری بودید. این ایده چگونه به ذهن شما رسید؟
نقش خطیر و برجسته خبرنگاران و عکاسان خبری در دفاع مقدس و شهیدانی که تقدیم کشور کردند عاملی شد که موضوع سخت و زیانآور این حرفه بیش از گذشته به چشم آید. همچنین مشکلاتی مانند حس ناامنی شغلی، فشار زیاد، استرس و اضطراب، سبب بیماریهای جسمی و روانتنی میشود. همه اینها سبب شد به عنوان خبرنگار حوزه وزارت بهداشت و تامین اجتماعی برای نخستین بار اوایل سال 70 موضوع سخت و زیانآور بودن حرفه خبرنگاری را با مسئولان مختلف بویژه رئیس وقت سازمان تامین اجتماعی - شادروان دکتر «ابوالفضل غرضی» - در میان بگذارم.
به توصیه دکتر «محمدمهدی فرقانی» رئیس فعلی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه که آن زمان مسئول سرویس گزارش روزنامه کیهان بود، با دیگر خبرنگاران برای پیشبرد این خواسته به تعامل و همکاری پرداختیم.
چون تشکل صنفی مشخصی نداشتیم پس از کسب موافقت مرحوم غرضی، طوماری را با 600 امضا جمع کردیم. جالب اینکه این تعداد امضا، زیر یک طومار غیرسیاسی که به دلیل محدودیت زمانی فقط شامل خبرنگاران روزنامه های سراسری در تهران از طیف راست و چپ میشد، بیسابقه بود.
متاسفانه آذر سال 70 دکتر غرضی بر اثر سانحه تصادف، به رحمت خدا رفت. بنابراین طومار دوم را در مدت کوتاهی با 500 امضا به وزیران ارشاد و کار و مدیرعامل جدید سازمان تامین اجتماعی ارائه کردیم. با پیگیری انجام شده، سخت و زیانآور این حرفه برای همه خبرنگاران جا افتاد.
- در فاصله این سالها آیا مسائلی هم رخ داد که روند کار را سرعت ببخشد؟
بله. مسائلی مانند شهادت مظلومانه شهید «محمود صارمی» در سال 1377 طی حمله نیروهای طالبان به مزارشریف افغانستان نقش بیبدیل خبرنگاران و اهالی رسانه را که تا آن زمان برای بعضی مسئولان ناشناخته بود، ملموستر کرد و دریافتند باید از این بخش حمایت بیشتری شود.
- در فاصله زمانی دهههای 70 تا 80 پیرو تغییر فضای سیاسی جامعه، شاهد پیدایش مطبوعات جدید و ورود روزنامهنگاران بیشتر به رسانه بودیم. این موضوع چه تغییری در پیگیری این مطالبه صنفی ایجاد کرد؟
به نظر من، باعث همسویی بیشتر شد. یکی از دلایل زیانآور بودن حرفه ما، فشارهای مختلفی است که به خبرنگار وارد میشود. خبرنگاری، مانند راه رفتن روی طناب یا حرکت کردن در میدان مین است. خبرنگاران باتجربه به سبب شناخت فضای مطبوعات و قوانین قضایی تا حد زیادی میتوانستند خود را با شرایط تطبیق بدهند اما افراد تازهوارد فشار زیادتری تحمل میکردند. از این رو، برای آنان بازنشستگی بر اساس قانون سخت و زیانآور اهمیت بیشتری یافت.
- با وجود حمایت خبرنگاران، چرا تحقق این خواسته 13 سال طول کشید؟
به نظر من مهمترین دلیل، ناشناخته ماندن کارکردها و مشکلات اهالی رسانه بود. سخت و زیانآور از جنبه فیزیکی و جسمی در مورد مشاغلی مانند معدنکاری جا افتاده بود اما آثار ویرانگر استرس و اضطراب خبرنگاری و حتی آسیبهای جسمی شاغلان این حرفه کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
خبرنگاران همیشه روایتگر دردهای جامعه و قشرهای مختلف بودند اما تا آن زمان درد خودشان را به طور جمعی مطرح نکرده بودند. بنابراین دستیابی به این خواسته نیازمند گذشت زمان بود.
- تشکلهای صنفی چه نقشی داشتند؟
یکی از مشکلات اصلی ما در آغاز کار، فقدان سندیکا یا انجمن صنفی همهگیر بود. پس از شکلگیری انجمن صنفی روزنامه نگاران نیز مسالهای جدید رخ داد. بعضی دوستان احساس میکردند چون این ایده را اینجانب پیگیری میکردم، مطالبه ای وابسته به جناح خاص است. بنابراین به دلایل سیاسی با آن مخالفت میکردند و همین مساله مانع بزرگی در جلب حمایت وزارت کار بود؛ در حالی که همان زمان بسیاری خبرنگاران از طیفهای مختلف خواهان تصویب این قانون بودند. به همین دلیل انجمن در آستانه تصویب طرح، موضع خود را تغییر داد.
- مهمترین مستندات شما چه بود؟
دردهای مچ دست، گردن و کمر، ضایعات چشمی و بیماری های قلبی - عروقی در خبرنگاران بسیار شایع است اما مهمتر از مسائل جسمی، استرسهای شغلی است که بیماریهای جسمی را تشدید میکند. اینجانب چند ماه قبل از تصویب این قانون در مقالهای با عنوان «چرا خبرنگاری سخت و زیانآور است» همه این دلایل را مطرح کردم که همزمان در بیش از 10 رسانه از جمله ایرنا بازنشر یافت.
- یک نگاه رایج این است که شاغلان حرفههای مختلف نیز به نوعی با استرسهای شغلی روبرویند.
از یک منظر این حرف، درست است اما باید توجه داشت که استرس با هر لحظه حرفه خبرنگاری عجین است. در دنیای اینترنت و خبررسانی برخط، ثانیهها تعیینکننده است. بجز سرعت، لزوم رعایت دقت، صداقت، حقگویی یا کشف حقیقت در تهیه و انتشار اخبار اهمیت دارد.
از منظر درونسازمانی، فقدان امنیت شغلی و درآمد مکفی و بیمه استرسزاست. برخی خبرنگاران یا قراردادی و فاقد بیمهاند و حقوق خود را بر پایه تعداد خبرهای انتشار یافته دریافت میکنند یا در صورت استخدام، با مقررات اداری تنشزا روبرویند که به جای تقویت روحیه جستجوگری و پرسشگری، روحیه کارمندی را در آنان ایجاد میکند.
از سوی دیگر، خبرنگاری که باید در پی واقعگرایی و حقجویی باشد ناچار است در چارچوب سیاستهای رسانه خود بنویسد. اگر تمایلات وی با خطمشی رسانه همخوانی نداشته باشد دچار بیهویتی و حس دوشخصیتی میشود. همچنین به سبب وابستگی برخی رسانهها به دستگاهها یا جناحهای مختلف، تیغ انتقاد خبرنگار کند میشود و قادر به ایفای مسئولیت اجتماعی خود نخواهد بود.
- در حقیقت شما به فشارهای برونسازمانی اشاره میکنید.
بله. این نکته بسیار مهم است. خبرنگاران باید شرافت حرفهای و مسئولیت اجتماعی داشته باشند و با احساس تعهد نسبت به جامعه و کشور در مواجهه با بیتدبیری یا بحرانهای مختلف آژیر خطر را به صدا درآورند اما برخی صاحبان ثروت و قدرت از طنین صدای حقجویی ناراحت میشوند و سعی میکنند این صدا را با تهدید یا تطمیع خاموش کنند. متاسفانه گاهی مسئولان برخی رسانهها با تعیین خطقرمزهای خودساخته، فشارهای بیرونی را به خبرنگار منتقل میکنند.
همچنین رازداری و امانتداری جزو وظایف و مرامنامه اخلاقی خبرنگاری در سطح بینالمللی است اما در مواردی خبرنگار برای افشای منابع خود در فشار قرار میگیرد.
به علاوه در این حرفه گاهی «محدودیتهای قانونی» استرسزاست. در واقع مرز نازکی بین تخلف و جرم از یک سو و ایفای وظیفه خبرنگار از سوی دیگر وجود دارد.
در قانون مطبوعات «حدود خبرنگاران» بر «حقوق آنان» میچربد. مثلا در قانون «انتقاد سازنده» به دارا بودن منطق و استقلال و پرهیز از توهین و تحقیر و تخریب مشروط شده است. بدیهی است افراد مختلف برداشتهای متفاوتی از یک خبر یا گزارش دارند. به قول مولوی «هر کسی از ظن خود شد یار من». به همین سبب ممکن است خبر یا مقالهای، جزو مصادیق توهین، افترا و تشویش افکار عمومی تلقی و به همین دلیل پای اهالی رسانه به دادگاه باز شود.
- با وجود تصویب قانون سخت و زیانآور حرفه خبرنگاری به نظر میرسد همچنان برخی مشکلات اجرایی وجود دارد؛ زیرا شماری از پیشکسوتان مطبوعات نتوانستهاند از امتیاز این قانون بهرهمند شوند؟
بله، همینطور است. سال 83 در مصوبه هیئت دولت درباره سخت و زیانآور فقط واژه «خبرنگاری» به کار رفته بود و سایر شاغلان از جمله گزارشگران، دبیران، عکاسان و سردبیران با مشکلاتی روبرو شدند که بعدها قانون اصلاح شد.
مساله دیگر، پرداخت چهار درصد حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور است برخی کارفرمایان از زیر بار آن شانه خالی کردند و این امر مشکلاتی را پدید آورد.
مشکل دیگر این است که فقط افرادی مشمول این قانون میشوند که بیمه تامین اجتماعی و مشمول قانون کار باشند. متاسفانه برخی خبرنگاران بویژه در خبرگزاریها حائز این شرایط نیستند. به نظر من خبرنگاران خبرگزاریها نیز میتوانند مثل مطبوعات با راهاندازی تشکل صنفی، مطالبات خود را پیگیری کنند تا زودتر به نتیجه برسد.
*س_برچسبها_س* *س_پرونده خبری_س*
