28 صفر؛ روزی که مدینه در سوگ پیامبراسلام نشست / از طلوع رسالت تا روایت‌های شهادت آخرین فرستاده خدا

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک؛ 28 صفر در تقویم شیعی تنها یک مناسبت تاریخی نیست؛ روزی است که مسلمانان در سوگ پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص) به سوگ می‌نشینند؛ پیامبری که طی 23 سال، از دل جامعه جاهلی عرب، امت اسلامی را بنا نهاد و پیام توحید، عدالت، اخلاق و کرامت انسانی را به جهان عرضه کرد. در سال 1405 هجری شمسی، 28 صفر سال 1448 قمری با چهارشنبه 21 مرداد 1405 برابر با 12 اوت 2026 مصادف است. در نگاه شیعه، این روز سالروز رحلت پیامبر اکرم (ص) و همچنین سالروز شهادت امام حسن مجتبی (ع) است. اما در کنار عنوان «رحلت»، یکی از پرسش‌های تاریخی مهم درباره واپسین روزهای زندگی پیامبر (ص)، چگونگی وفات ایشان است؛ آیا پیامبر اسلام به مرگ طبیعی از دنیا رفت یا آثار مسمومیتی که سال‌ها پیش در ماجرای خیبر به ایشان وارد شده بود، سرانجام به شهادت ایشان انجامید. محمد (ص)؛ پیامبری از مکه حضرت محمد بن عبدالله (ص) در مکه و در میان خاندان بنی‌هاشم از قریش دیده به جهان گشود. در منابع اسلامی، ولادت ایشان در 17 ربیع‌الاول سال عام‌الفیل مشهور است. پدر ایشان، عبدالله بن عبدالمطلب، پیش از ولادت حضرت محمد (ص) از دنیا رفت و مادرشان آمنه بنت وهب بود. پیامبر در کودکی مادر و سپس جد بزرگوار خود عبدالمطلب را نیز از دست داد و سرپرستی ایشان به ابوطالب سپرده شد. حضرت محمد (ص) از همان دوران جوانی به امانتداری و درستکاری شهرت داشت و مردم مکه او را با لقب امین می‌شناختند. در 25 سالگی با حضرت خدیجه کبری (س) ازدواج کرد؛ بانویی بزرگوار که بعدها از نخستین و مهم‌ترین پشتیبانان رسالت پیامبر اسلام شد. آغاز رسالت در غار حرا محمد (ص) پیش از بعثت نیز از بت‌پرستی و آداب جاهلی فاصله داشت و برای عبادت و خلوت با خداوند به غار حرا می‌رفت. در چهل سالگی، نخستین آیات قرآن بر پیامبر نازل شد:«اقرَأ بِاسمِ رَبِکَ الَذِی خَلَقَ» با نزول نخستین آیات سوره علق، دوران رسالت پیامبر اسلام آغاز شد. بر اساس روایت مشهور شیعه، بعثت پیامبر در 27 رجب سال چهلم عام‌الفیل اتفاق افتاد و رسالت ایشان تا پایان عمر ادامه یافت. قرآن طی حدود 23 سال بر پیامبر نازل شد؛ 13 سال نخست در مکه و پس از هجرت، حدود 10 سال در مدینه. نخستین ایمان‌آورندگان پیامبر دعوت خود را ابتدا از نزدیک‌ترین افراد آغاز کرد. حضرت خدیجه (س) نخستین زن مسلمان و حضرت علی بن ابی‌طالب (ع) نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. در سال‌های نخست، دعوت پیامبر مخفیانه و محدود بود، اما با افزایش شمار مسلمانان، مرحله دعوت علنی آغاز شد. قریش در برابر پیام جدید پیامبر ایستاد. فشار، تحریم، شکنجه و آزار مسلمانان افزایش یافت و در نهایت، پیامبر و یارانش به مدینه هجرت کردند؛ هجرتی که بعدها مبنای تقویم مسلمانان قرار گرفت. از هجرت تا تشکیل جامعه اسلامی با ورود پیامبر (ص) به مدینه، مرحله تازه‌ای از رسالت آغاز شد. پیامبر در مدینه علاوه بر ابلاغ آموزه‌های دینی، جامعه‌ای بر پایه ایمان، عدالت، مسئولیت اجتماعی و همبستگی مسلمانان شکل داد. جنگ‌های بدر، احد، خندق و سپس فتح مکه از مهم‌ترین حوادث دوران مدنی بودند. فتح مکه نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود. پیامبر پس از ورود پیروزمندانه به شهری که سال‌ها او و یارانش را آزار داده بود، به جای انتقام‌گیری گسترده، راه عفو و گذشت را در پیش گرفت. غدیر؛ آخرین سال‌های رسالت در سال‌های پایانی زندگی پیامبر، اسلام به بخش وسیعی از شبه‌جزیره عربستان گسترش یافته بود. پس از بازگشت از آخرین حج، پیامبر در منطقه غدیر خم، حضرت علی (ع) را در جایگاهی ویژه معرفی کرد؛ رویدادی که در منابع شیعه جایگاه محوری در بحث جانشینی پیامبر دارد و اصل حدیث غدیر در منابع متعدد اهل‌سنت نیز نقل شده است. پیامبر پس از بازگشت به مدینه، مدت زیادی زنده نماند. بیماری پیامبر و واپسین روزهای زندگی در روزهای پایانی عمر، پیامبر اکرم (ص) بیمار شد. بیماری ایشان شدت گرفت و مدینه به تدریج در اندوه فرو رفت. منابع تاریخی گزارش‌های مختلفی از روزهای پایانی زندگی پیامبر نقل کرده‌اند. در روایت مشهور شیعه، پیامبر در 28 صفر سال 11 هجری قمری در مدینه از دنیا رفت و امیرالمؤمنین علی (ع) عهده‌دار غسل، کفن و دفن ایشان شد. برخی منابع شیعی نیز از رحلت پیامبر در سن 63 سالگی یاد کرده‌اند. محل دفن پیامبر (ص) در خانه عایشه در کنار مسجدالنبی قرار داشت و بعدها در محدوده مسجدالنبی قرار گرفت. رحلت یا شهادت؛ روایتی که همچنان محل بحث است یکی از مباحث مهم درباره پایان زندگی پیامبر اکرم (ص)، موضوع مسمومیت ایشان است. اصل ماجرای مسموم شدن پیامبر در جریان خیبر تنها در منابع شیعی نقل نشده است. در صحیح بخاری روایتی از ابوهریره آمده که پس از فتح خیبر، گوسفندی که حاوی سم بود به پیامبر هدیه داده شد. در روایتی دیگر که درباره بیماری منتهی به وفات پیامبر نقل شده، ارتباط درد و بیماری ایشان با غذای مسموم خیبر مطرح شده است. همچنین در روایتی که ابوداود نقل کرده، ام مبشر در دوران بیماری پیامبر، مسمومیت غذای خیبر را با بیماری ایشان مرتبط می‌کند و پیامبر نیز این احتمال را مطرح می‌فرماید. این روایت در ارزیابی نقل‌شده در منبع حدیثی، صحیح دانسته شده است. از سوی دیگر، در منابع شیعی نیز روایاتی از امام صادق (ع) درباره مسموم شدن پیامبر در خیبر و تأثیر آن در بیماری نهایی ایشان وجود دارد. منابع شیعی بر اساس مجموعه این روایات، دیدگاه شهادت پیامبر بر اثر مسمومیت را تقویت کرده‌اند. در برخی منابع شیعه حتی تصریح شده است که پیامبر در واپسین روزهای عمر، آثار همان مسمومیت را احساس می‌کرد و بر اساس همین روایات، وفات ایشان شهادت تلقی می‌شود. با این حال، از نظر تاریخی باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: اصل مسموم شدن پیامبر در خیبر و این ادعا که همان سم علت قطعی و مستقیم وفات ایشان سال‌ها بعد بوده است. اولی در منابع حدیثی متعدد گزارش شده، اما درباره دومی میان عالمان و مورخان اختلاف وجود دارد. حتی منابع پژوهشی شیعی نیز این اختلاف را مورد اشاره قرار داده‌اند. بنابراین، در یک گزارش تاریخی دقیق، بهتر است گفته شود که دیدگاه شهادت پیامبر بر اثر مسمومیت، دیدگاهی ریشه‌دار در منابع روایی شیعه است و شواهدی درباره مسمومیت در منابع اهل‌سنت نیز وجود دارد؛ اما درباره کیفیت دقیق ارتباط آن مسمومیت با وفات نهایی پیامبر، اختلاف نظر تاریخی وجود دارد. ماجرای غذای مسموم خیبر چه بود؟ بر اساس گزارش‌های تاریخی و حدیثی، پس از فتح خیبر، زنی یهودی گوسفندی را که با سم آلوده شده بود، برای پیامبر آورد. در برخی گزارش‌ها نام او «زینب» ذکر شده است. پیامبر پس از خوردن غذا متوجه مسموم بودن آن شد و از ادامه خوردن جلوگیری کرد. اهمیت این ماجرا زمانی بیشتر می‌شود که در روایات مربوط به بیماری پایانی پیامبر، دوباره از آثار همان غذای مسموم سخن گفته شده است. در صحیح بخاری نیز اصل ماجرای گوسفند مسموم خیبر ثبت شده است. همین پیوند میان حادثه خیبر و بیماری پایانی پیامبر، یکی از مهم‌ترین مستندات کسانی است که رحلت پیامبر را شهادت می‌دانند. چرا در میان مسلمانان درباره شهادت پیامبر اختلاف وجود دارد؟ تفاوت دیدگاه‌ها درباره تاریخ و چگونگی وفات پیامبر، تنها به مسئله مسمومیت محدود نمی‌شود. حتی درباره تاریخ دقیق وفات پیامبر نیز میان منابع اسلامی اختلاف‌هایی وجود دارد. در سنت شیعی، 28 صفر شهرت بسیار زیادی دارد، در حالی که در میان بسیاری از منابع اهل‌سنت، 12 ربیع‌الاول به عنوان تاریخ وفات پیامبر مشهور است. منابع شیعی نیز این اختلاف را گزارش کرده‌اند. از همین رو، 28 صفر در فرهنگ شیعی جایگاهی ویژه دارد و به عنوان روز رحلت پیامبر اکرم (ص) گرامی داشته می‌شود. پیامبر؛ رحمت برای جهانیان صرف‌نظر از اختلافات تاریخی درباره کیفیت وفات، آنچه در زندگی پیامبر اسلام بیش از هر چیز برجسته است، میراثی است که از ایشان باقی ماند. قرآن، اخلاق، عدالت، توحید، کرامت انسان، مبارزه با ظلم و حمایت از محرومان، بخش‌هایی از پیام اجتماعی و اخلاقی رسالت پیامبر را تشکیل می‌دهد. قرآن درباره پیامبر می‌فرماید: «وَما أَرسَلناکَ اِلا رَحمَهً لِلعالَمینَ» پیامبری که خود را برای هدایت انسان‌ها مبعوث می‌دانست، در طول زندگی بارها بر اخلاق، گذشت، عدالت و رعایت حقوق انسان‌ها تأکید کرد. 28 صفر؛ سوگ آخرین پیامبر اکنون قرن‌ها از آن روز گذشته است، اما نام محمد (ص) همچنان در زندگی بیش از یک میلیارد مسلمان زنده است.28 صفر فرصتی است برای بازخوانی زندگی پیامبری که از کودکی با رنج یتیمی روبه‌رو شد، در جوانی به «امین» شهرت یافت، در چهل سالگی به رسالت رسید، سال‌ها در برابر فشار و آزار ایستاد، جامعه‌ای نو بر پایه توحید بنا کرد و سرانجام پس از 23 سال رسالت، چشم از جهان فروبست. در نگاه شیعه، این روز علاوه بر سوگ پیامبر اکرم (ص)، یادآور شهادت امام حسن مجتبی (ع) نیز هست؛ از همین رو 28 صفر یکی از غم‌انگیزترین روزهای تقویم مذهبی شیعیان به شمار می‌رود. روایت شهادت پیامبر نیز، برای پیروان این مکتب، تنها بحثی تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از تصویری است که از مظلومیت خاندان پیامبر و استمرار رنج و شهادت در مسیر دفاع از دین ترسیم می‌شود. با این حال، حتی در بررسی این موضوع نیز حفظ دقت تاریخی ضروری است؛ زیرا میان «گزارش مسمومیت»، «تأثیر مسمومیت بر بیماری پایانی» و «اثبات قطعی شهادت» تفاوت وجود دارد. آنچه تردیدی در آن نیست، عظمت فقدان پیامبر اسلام است؛ همان پیامبری که با رحلت او، مسلمانان نخستین‌بار طعم زندگی بدون حضور مستقیم آخرین فرستاده خدا را چشیدند. 28 صفر، یادآور همان روز است؛ روزی که مدینه در سوگ پیامبر نشست و تاریخ اسلام وارد مرحله‌ای تازه شد.