خطر ابرتورم در کمین اقتصاد ایران؛ بازار نباید اعتماد خود به ریال را از دست بدهد

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد - محبوبه فکوری: بودجه سال 1405 جنجال‌های زیادی به پا کرده است. کارشناسان اقتصادی می‌گویند که این بودجه با توجه به شرایط تورمی کشور به شکل بهینه‌ای تدوین نشده و نمایندگان مجلس هم، از آن به عنوان یک پیش‌نویس مبتنی بر واقعیت‌های جاری اقتصاد یاد نمی‌کنند؛ دیوان محاسبات هم که بازوی نظارتی مجلس شورای اسلامی است، نظر مثبتی به آن ندارد.

دکتر محمدتقی فیاضی، تحلیلگر و کارشناس ارشد اقتصادی در پرونده این هفته «جمعه با دنیای اقتصاد» می گوید که اقتصاد ایران با تورم ساختاری و مزمن همراه است و در دو سه سال گذشته اگرچه حتی رشد اقتصادی مثبت هم وجود داشته، اما این رشد اقتصادی منجر به افزایش رفاه عمومی نشده است.

او معتقد است بودجه ای که دولت در شرایط کنونی ارائه داده، به هیچ عنوان ابزاری نیست که به کنترل تورم کمک کند. فیاضی همچنین به این نکته اشاره می‌کند که روش مرسوم در شرایط تورمی برای نگارش بودجه، لحاظ کردن افزایش مالیات‌ها است که دولت هم آن را به میزان 63 درصد در پیش‌نویس بودجه افزایش داده است، اما اجزای دیگری مانند فروش نفت و استقراض از صندوق توسعه ملی هم در بودجه وجود دارد که در صورتی که ارز آن‌ها به طور واقعی وارد کشور نشود و اوراق مالی نیز با ساز و کار خاص خود منتشر نشود، حتما اثر این افزایش مالیات را خنثی می‌کنند؛ بنابراین در چنین شرایطی افزایش مالیات صرفا فشار بر تولید و خانواده‌ها را افزایش می‌دهد.

محمدتقی فیاضی می‌گوید: سال‌های متمادی است که اقتصاد ایران با رکود و تورم ساختاری و مزمن همراه شده و در دو سه سال گذشته، اگرچه رشد 5 درصدی به ثبت رسیده، اما این رشد به هیچ عنوان باعث افزایش رفاه عمومی نشده است؛ به این معنا که وقتی که موقتا درآمدهای نفتی بالا رود، رشد اقتصادی بالا می‌رود و وقتی که این درآمدها کاهش یابند، رشد نیز فروکش می‌کند؛ ضمن این‌که تورم نیز نزدیک به 4 تا 5 دهه است که مزمن و ساختاری شده و طی 8 سال اخیر، چند پله صعود کرده و کشور وارد یک تورم فزاینده شده است که 40 تا 50 درصدی است و این نگرانی وجود دارد که سال بعد، این رقم سه رقمی شود.

وی افزود: پیش‌بینی بانک مرکزی برای تورم سال آینده، 50 درصد است؛ ولی با احتمال این‌که تورم سه رقمی شود، باید برنامه‌ریزی نمود؛ چراکه حتی اگر نرخ ارز بخواهد در یکی دو ماه آینده با این شدت کنونی بالا رود، بیم آن وجود دارد که اقتصاد کشور مستقیما وارد ابرتورم شود؛ بنابراین شرایط اقتصاد کلان، شرایط خوبی نیست و بودجه دولت که در ادبیات اقتصادی به عنوان ابزار سیاستی در نظر گرفته می‌شود، دیگر صرفا صورت دخل و خرج یا صورت مالی دولت نیست؛ بلکه جنبه سیاستگذاری دارد.

این تحلیلگر اقتصادی ادامه داد: یکی از مهمترین کارکردهای بودجه این است که در دوران تورمی، دولت می‌توان مطابق با آن، مالیات‌ها را افزایش دهد و بر عکس در دوران رکود، مالیات‌ها کاهش یابند؛ اما اکنون که شرایط ما، رکود تورمی است؛ تورم هم، بسیار متفاوت از ادبیات کلاسیک شده و در حالی وارد تورم دو رقمی شده‌ایم که رکود و رشد اقتصادی معنای خود را از دست داده اند؛ پس اولویت اول دولت، کنترل تورم است.

وی افزود: در تورم بالا، نه سرمایه‌گذاری صورت می‌گیرد و نه رشد اقتصادی بالا می‌رود؛ بنابراین نباید انتظار داشت که پایداری رخ دهد؛ به همین دلیل، اولویت اصلی؛ مساله نرخ تورم است؛ هر چند که در شرایط عادی که اقتصاد تورمی است، باید دولت مالیاها را افزایش دهد یا اینکه بانک مرکزی اوراق منتشر کند و شرایط را به نوعی مدیریت کند که این ابزار مالی و پولی، به کمک کنترل تورم بیاید.

فیاضی معتقد است که بودجه دولت در ایران، تنها یک کارکرد دارد و آن این است که منابعی کسب شود که شامل نفت و مالیات است که نقش پررنگی در اقتصاد داشته و با انتشار اوراق، دولت می‌تواند مخارج غیرقابل کنترل خود را هم پوشش دهد؛ بنابراین بودجه در ایران از یک ابزار سیاستی گذر کرده و دولت نمی‌تواند از آن به عنوان ابزار سیاستی و به عنوان متغیری که بتواند تورم را کنترل نماید، استفاده کند؛ همان‌طور که نرخ تورم یک کارکرد سلیقه‌ای یافته و بانک مرکزی نمی‌تواند از ابزار نرخ بهره، برای کنترل حجم پول استفاده کند؛ چراکه نرخ تورم نیز به عنوان یک قیمت سرکوب‌شده، از کنترل بانک مرکزی خارج است و در عین حال، سیاست‌های پولی تحت تاثیر و تسلط سیاست‌های مالی دولت قرار دارند؛ بنابراین بودجه‌ای که دولت در این شرایط دارد، به عنوان ابزاری نیست که به کنترل تورم کمک کند و مسائل دیگری در آن دخیل است.

وی با بیان این‌که مسأله، فقط بودجه دولت نیست، بلکه حجم ذخایر ارزی نیز مهم به شمار می‌رود، خاطرنشان کرد: درآمدهای نفتی در اختیار دولت است و چند نقش عمده را ایفا می‌کند؛ به این معنا که کسری بودجه دولت را پوشش می‌دهد که در دهه های اخیر نیز، این الگو تقریبا رعایت شده است؛ ضمن این‌که در شرایطی که تورم بالا بوده، دولت با کمک ارز حاصل از صادرات نفت، تبعات نرخ‌های بالای تورم را کنترل کرده است.

فیاضی افزود: مسأله بعدی این است که با کمک درآمدهای ارزی، دولت توانسته تا حدودی سرمایه‌گذاری در اقتصاد را رونق داده و رشد اقتصادی ایجاد کند تا اقتصاد را سرپا نگاه دارد؛ ضمن اینکه کارکرد مهم دیگر درآمدهای ارزی این است که نقش مهمی در تأمین کالاهای اساسی و ضروری مورد نیاز مردم داشته و دولت توانسته نقطه اتکای خود در تأمین نیازهای مردم را بر این بخش قرار دهد.

او ادامه داد: حتی ضعیف ترین کشورها و دولت‌ها نیز مراقب ذخایر ارزی خود هستند؛ چرا که اگر این ذخایر تمام شوند، شورش گرسنگان رخ می دهد و دولت‌ها نمی‌توانند کالای ضروری مثل نان و خوراک مورد نیاز مردم و کشور را تامین کنند؛ بنابراین نیاز است که به مقدار لازم، ارز در بازار تزریق شود تا از شورش گرسنگان جلوگیری به عمل آید؛ در غیر این‌صورت یا دولت‌ها و حکومت‌ها در دنیا ساقط می‌شوند و جای خود را به گروه دیگری می‌دهند یا شورش گرسنگان سرکوب می‌شود که این البته سناریویی بسیار بدبینانه برای کشورهای دنیا به شمار می رود.

فیاضی گفت: دولتی که می داند با این همه مسائل و مشکلات، امکان اینکه ذخایر ارزی آن دچار مشکل شود و به آن واکنشی نشان ندهد، حتما دچار سوءمدیریت است و زمانی که می بیند ذخایر ارزی آن رو به پایان است، حتما چاره اندیشی می کند.

وی با اشاره به تلاطمات صورت گرفته در بازار ارز گفت: تمام افرادی که در کارهای سفته‌بازی هستند، از سیگنال های صادره متوجه می شوند که ذخایر ارزی در چه وضعیتی قرار دارد و به همین دلیل است که لنگر انتظارات تورمی از سیاست پولی به بازار ارز منتقل می شود؛ بنابراین در این شرایط، کنترل تورم یک انتظار نابه‌جا و بیهوده است و افزایش نرخ ارز می تواند افزایش تورم را به‌دنبالرچ داشته باشد و اگر این روند ادامه یابد، ممکن است کشورها مستقیما، وارد ابرتورم شوند.

فیاضی با بیان این‌که ابرتورم در بسیاری از کشورها همچون آرژانتین و ونزوئلا رخ داده است، تصریح کرد: حتی در دهه های قبل، کشورهایی مثل مجارستان و دانمارک نیز با این ابرتورم دست و پنجه نرم کرده اند و بنابراین اگر غافل شویم، این ابرتورم از رگ گردن، به ما نزدیک تر است.

وی افزود: خطر ابرتورم برای ایران هم وجود دارد و اگر ظرف یک یا دو ماه آینده، تلاطمات کنونی بازار ارز ادامه داشته باشد، بازار اعتماد خود را به صورت کامل به ریال از دست می دهد و اقتصاد، دلاری خواهد شد و در آن صورت ابرتورم رخ می دهد.

فیاضی گفت: به لحاظ ارقام واقعی، بودجه دولت کاهش یافته و به صورت اسمی هم، تنها 5 درصد رشد داشته است، ولی مشکل اصلی این است که این بودجه به منابعی متکی است که همچنان موتور تورم را روشن نگه می دارند و آن، منابع نفتی است که درست است نسبت به سال جاری نصف شده، ولی 263 هزار میلیارد تومان رقم بالایی است که به ویژه اگر معادل ارزی آن وارد کشور نشود و ارز در خارج از کشور بماند و جزو دارایی های خارجی بانک مرکزی قرار گیرد و از بانک مرکزی خواسته شود که ریال آن را به دولت بدهد، موضوع خیلی پیچیده خواهد شد.

وی افزود: مسأله بعدی تهاتر نفت و فرآورده‌ها است که 500 همت برای آن در نظر گرفته شده و یکی دیگر از منابعی است که می تواند خود، موتور تورم را روشن نگاه دارد و به آن دامن بزند.

فیاضی ادامه داد: فروش اوراق نیز 940 همت آن هم در شرایط اقتصاد رکودی در نظر گرفته شده که پولی در جامعه نیست که اوراق را خریداری کند؛ بنابراین همانند امسال یا سال‌های قبل، در نهایت بانک مرکزی و بانک‌های تجاری اوراق را خریداری می‌کنند و بانک‌های تجاری، این مطالبه را با بدهی خود به بانک مرکزی تهاتر می کنند؛ بنابراین در نهایت پایه پولی بالا می رود.

این تحلیلگر مسائل اقتصادی خاطرنشان کرد: به هر حال همچنان بخش زیادی از منابع عمومی بودجه، از منابع ناپایدار و منابعی است که احتمال پولی شدن کسری بودجه را فراهم می کند و لذا بودجه دولت همچنان می تواند کسری پولی را دامن زند و به افزایش تورم منتهی شود.

فیاضی ادامه داد: در مورد شرکت‌های دولتی نیز، موضوعات را نباید از یاد برد؛ چراکه این بودجه هم مشکلاتی دارد که به صورت غیرمستقیم باعث افزایش پایه پولی می شود و احتمال آن می‌رود که به بی انضباطی‌ها دامن زند.//