دعوای ادامهدار کشاورزان و دولت بر سر نرخ گندم / با تورم 53 درصدی کشاورزی، نرخ خرید تضمینی باید چقدر باشد؟
اقتصادآنلاین نوشت: از آنجایی که گندم نقشی اساسی در امنیت غذایی کشور دارد، همواره دولتهای ایرانی توجه ویژهای به سیاستگذاری در حوزه کشاورزی گندم داشتهاند. سیاستهایی که ابتدا قرار بود با اعلام نرخی منصفانه برای خرید هر کیلوگرم گندم، کشاورزان را به تولید این محصول استراتژیک تشویق کند. اما تجربه تاریخی نشان داده است که قیمتگذاری دولتی هیچگاه به درستی عمل نمیکند.
قیمتگذاری دستوری بر آب و برق، تمام معادلات اقتصادی را به هم زده و تشخیص اینکه کدام محصول باید بر اساس میزان آببری و شرایط آبی کشور کشت شود را از بین برده است. همین مسئله آسیبهای جبران ناپذیری به منابع آبی کشور وارد کرده است. از سوی دیگر، سیاستهای دیگر دولت مانند اجرای نادرست خرید تضمینی و قیمتگذاری دستوری بر روی محصولات کشاورزی، باعث شده تا تولید متناسب با نیاز کشور رشد نکرده، کشاورزان زیان کنند، و دولت مجبور به واردات محصولات با نرخی بالاتر از تولید داخل باشد.
نزدیک به یک قرن با قیمتگذاری گندم
شروع هدفمند سیاست خرید تضمینی گندم توسط دولت را به میتوان به زمان عهدهداری وزارت دارایی توسط علی اکبر داور در سالهای 1312 الی 1315 نسبت داد. در آن زمان، هدف این بود تا دولت گندم کشاورزان را با نرخ قابل قبولی خریداری کرده، و با نرخی کمی بالاتر از آن به دست مصرفکننده برساند. بدین ترتیب کشاورز نگرانیای برای فروش محصول خود نداشته باشد و به کشت گندم بپردازد.
اما پس از مدتی این هدف به فراموشی سپرده شد. خرید ارزان قیمت گندم کشاورزان، به راهی برای درآمدزایی دولت، و سرکوب قیمت کالاهای اساسی تبدیل شد. به عنوان مثال، در سالهای 1317-1318، هر تن گندم 18 تومان توسط دولت از کشاورز خریداری میشد و 30 تومان در بازار آزاد به فروش میرسید. در آن زمان این سیاست نه تنها به کشاورزان کمکی نکرد، بلکه باعث شد تا تولید گندم کاهش یابد.
پس از انقلاب نیز این سیاست با تغییراتی ادامه پیدا کرد اما همچنان قیمتگذاری دولتی بر روی محصول، باعث شده تا شرایط کشاورزی در کشور بهینه نباشد و دعوای قدیمی کشاورز و دولت بر سر نرخ تا به امروز نیز ادامه یابد.
نرخ پایینتر برای داخلیها نرخ بالاتر برای خارجیها
در سال 1401، دولت گندم را از کشاورزان به نرخ تضمینی 11 هزار و 500 هزار تومان خریداری کرد. این در حالیست که دولت در همان سال، مجبور به واردات 4 میلیون و 456 هزار تن گندم به ارزش کمی بیش از 2 میلیارد دلار شد. یعنی دولت هر تن گندم را به صورت میانگین، به نرخ 452 دلار وارد کشور کرد. یا به عبارتی نرخ واردات هر کیلوگرم گندم به صورت میانگین 0.45 دلار بوده است. لازم به ذکر میباشد که در این محاسبات، سایر هزینهها من جمله حمل و نقل و... محاسبه نشده است.
با فرض میانگین 40 هزار تومانی نرخ دلار در سال 1401، دولت به ازای واردات هر کیلوگرم 18080 تومان هزینه کرده است. یعنی حدود 6 هزار و 580 تومان بیش از تولید کننده داخل. همچنین باید توجه داشت که تأمین گندم از مقاصد مختلف، قیمت متفاوتی دارد. در ادامه به بررسی بعضی از این قیمتها میپردازیم.
به عنوان مثال، قیمت واردات هر تن گندم از سوئیس 515.289 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 20611 تومان که اختلافی 9111.56 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
در سال 1401، قیمت واردات هر تن گندم از ایتالیا 488.125 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 19525 تومان که اختلافی 8025 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از آلمان 480.127 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 19205.08 تومان که اختلافی 7705.08 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از هنگ کنک 488.125 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 19525 تومان که اختلافی 8025 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از هلند 429.49 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 17179.6 تومان که اختلافی 5679.6 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از سنگاپور 434.5 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 17380 تومان که اختلافی 5880 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از انگلستان 440.605 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 17624.2 تومان که اختلافی 6124.2 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از امارات 435.897 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 17435.89 تومان که اختلافی 5935.89 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از روسیه 459.958 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 18398.32 تومان که اختلافی 6898.32 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از قزاقستان 383.128 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 15325.12 تومان که اختلافی 3825.12 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
قیمت واردات هر تن گندم از ترکیه 418.599 دلار بوده است. یعنی به ازای هرکیلوگرم 16743.96 تومان که اختلافی 5243.96 هزار تومانی با نرخ خرید دولت در سال 1401 از کشاورز ایرانی دارد.
نمودار زیر اختلاف بین نرخ خرید دولت از کشاورزان ایرانی، و خرید دولت از کشورهای خارجی را نشان میدهد.
همچنین باید توجه داشت محاسبه ریالی گندم وارداتی باید بر اساس نرخ دلار بازار آزاد صورت بگیرد و محاسبه آن بر اساس ارز ترجیحی اشتباه است. چراکه اختلاف مابین دلار ترجیحی با بازار آزاد، هزینه فرصتی است که دولت میپردازد. بنابراین در هر صورت، هزینهای که برای واردات صورت میگیرد معادل هزینه در بازار آزاد است.
حتی در سال جاری هم نرخ خرید تضمینی به همراه پاداش آن بسیار پایینتر از نرخهای وارداتی در سال گذشته است. نرخ 13 هزار تومانی با دلار 50 هزار تومانی، نزدیک به 260 دلار در هر تن میباشد. در حالی که میانگین هر تن واردات گندم در سال 1401، 452 دلار بوده است.
نمودار زیر اختلاف نرخ فعلی خرید تضمینی با نرخ واردات گندم در سال 1401 را نشان میدهد.
این در حالیست که تولیدکننده داخلی، به دلیل قیمت پایین و سایر مشکلات، تمایلی به تولید ندارد و دولتهای مختلف با بهانه عدم توانایی تأمین اعتبار لازم برای خرید تضمینی، از افزایش بیشتر نرخ خودداری میکنند.
همچنین تأخیرهای پیدرپی در اعلام نرخ تضمینی و واریز هزینه خرید گندم از کشاورزان، انگیزه تولید گندم در کشور را بیش از پیش کاهش داده است.
خطر قاچاق
علم اقتصاد بیان میکند هرجا برای کالایی دو قیمت وجود داشته باشد، قاچاق محتمل است. این موضوع در مورد گندم نیز صادق بوده، و دلایلی من جمله افزایش قیمت جهانی در اثر جنگ روسیه و اوکراین و نیاز کشورها به تأمین گندم، احتمال قاچاق آن را افزایش داده است.
در حال حاضر، قیمت عمده فروشی هر کیلوگرم گندم ترکیه بین 0.68 الی 3.63 دلار آمریکا میباشد. در واقع دلالان میتوانند با خرید گندم از کشاورزان ایرانی، آن را به نرخی بین 34 الی 181 هزار تومان (با فرض دلار 50 هزارتومانی) در ترکیه به فروش برسانند.
بنا به گفته مدیرعامل بنیاد ملی گندمکاران، نرخ خرید هر کیلوگرم گندم توسط وزارت کشاورزی عراق 0.653 دلار میباشد که با فرض دلار 50 هزار تومانی برابر 32 هزار تومان است.
بنابراین انگیزه بسیاری برای دلالان وجود دارد تا گندم را با قیمتی کمی بالاتر از نرخ دولتی از کشاورزان خریداری کرده، و به صورت قاچاق در کشورهای همسایه به فروش برسانند.
آیا کشاورزان زیان میکنند؟
برای سال 1401، نرخ خرید تضمینی گندم به همراه پاداش 11 هزار و 500 تومان به ازای هر کیلوگرم اعلام شد. با این حال بنیاد ملی گندمکاران، هزینه تولید هر کیلوگرم گندم را در آن سال 14171 تومان برآورد کرده است. این یعنی کشاورزان در آن سال با فروش هرکیلوگرم گندم، به میزان 2671 تومان زیان میکنند.
همچنین در شهریور ماه سال گذشته، نرخ خرید تضمینی برای سال زراعی 1401-1402، 13 هزار تومان اعلام شده بود که باز هم نمیتواند زیان کشاورزان را جبران کند.
حال باید دید با توجه به رشد 52.9 درصدی شاخص قیمت تولیدکننده (در بخش کشاورزی طبق گزارش بانک مرکزی) در دی ماه سال 1401، نرخ جدید خرید تضمینی چقدر اعلام میشود.
220223
برای دسترسی سریع به تازهترین اخبار و تحلیل رویدادهای ایران و جهان اپلیکیشن خبرآنلاین را نصب کنید. کد خبر 1810637
