زبان فارسی امروز هم برای مردم جهان حرف‌های تازه بسیار دارد

ییس فرهنگستان فارسی گفت: امروز زبان فارسی صدای عدالت، ازادی، استقلال، خداپرستی، اخلاق و صداقت است در دنیایی که آکنده از دروغ و دورویی و تزویر است. این زبان در دنیای امروز هم کم شنونده ندارد.

به گزارش خبرگزاری مهر، مراسم افتتاحیه ششمین همایش بین‌المللی عرس بیدل با حضور پژوهشگران و بیدل‌شناسانی از کشورهای ایران، افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، هندوستان، ازبکستان، روسیه و آلبانی و همین‌طور تنی چند از سفیران از جمله نظام‌الدین زاهدی سفیر تاجیکستان در ایران، علی‌اصغر شعر دوست رایزن اسبق ایران در تاجیکستان، همین‌طور مدیران مجموعه‌های فرهنگی دولتی و خصوصی و فعالان فرهنگی هنری، عصر روز یکشنبه، 21 دی ماه 1404 در محل سالن همایش‌های هتل لاله تهران برگزار شد.

غلامعلی حداد عادل رییس فرهنگستان فارسی و بنیاد سعدی در بخش دیگری از این مراسم ضمن خیرمقدم به مهمانان و تشکر از برگزار کنندگان این مراسم گفت: این جمع جمعِ دوستداران زبان و ادب فارسی و بیدل است. واقعیتی که هیچ‌کس نمی‌تواند آن را انکار کند، گسترش زبان فارسی در جهان است. هرکس با تاریخ ادبیات فارسی، آسیا و جهان آشنا باشد، تصدیق می‌کند که در زبان و ادب فارسی یک پویایی و توانمندی است که آن را سیال می‌کند و گسترش به افق‌های دوردست می‌دهد. از خودمان بپرسیم سر این گسترش در چیست چرا زبان فارسی چنین خصوصیتی پیدا کرده است؟ من به برخی از اهم این ویژگی‌ها فهرست‌وار اشاره می‌کنم. یکی اینکه زبان فارسی زبانی کهن، ریشه‌دار و پیشینه‌دار است. این زبان فارسی نو، پدری دارد به‌نام فارسی میانه یا پهلوی و پدربزرگی دارد که فارسی باستان است و این زبان در امتداد آنها تکامل و ادامه پیدا کرده و زبانی است اصل‌ونسب‌دار و چندین هزار سال پشتوانه تاریخی دارد.

وی افزود: این زبان به برکت قدرت خودش، دومین زبان عالم اسلام شده است. یعنی بعد از زبان عربی، هیچ زبان دیگری به این اندازه گویش‌وند و نویسنده در عالم اسلام نداشته و بعد از زبان عربی به هیچ زبانی به اندازه زبان فارسی در تاریخ اسلام اثر متعلق به فرهنگ و تمدن اسلامی نوشته نشده است. درست به دلیل همین قدرت و توانایی است که اولین باری که قرآن به زبانی دیگر ترجمه شد به فارسی بود. کسانی که با ظرایف کتاب آسمانی قرآن آشنایی دارند می‌دانند که یک کتاب معمولی نیست که نویسنده‌ای قلمی به‌دست بگیرد و نگاهی به سطری کند و سطری بنویسد. اینکه علمای ماوراءالنهر جرأت و رخصت یافتند که قرآن را با رعایت آنچه شرعا بر نگران آن بودند، قرآن را به زبان فارسی برگردانند حکایت از قابلیت این زبان دارد؛ یعنی آنها سعی داشتند برای هر کلمه و اسمی در زبان عربی یک معادل در زبان فارسی بیابند و این پیش از سروده‌شدن شاهنامه بود. یعنی زبان فارسی قابلیت تبدیل یک کتاب پیچیده پر مغز و معنایی مثل قرآن را پیدا کرده بود. این کمابیش در همان دوران بود که کلیله و دمنه از زبان پهلوی به زبان فارسی برگشت و یک نقره درخشانی در زبان فارسی پدید آمد که امروز پس از هزار سال خواننده از خواندن آن لذت می‌برد.

حداد عادل ادامه داد: این زبان در مقابل زبان عربی مقاومت کرد و پایدار ماند و ماندگار شد در حالی‌که زبان‌های دیگر بعد از ورود اسلام جای خود را به عربی دادند. ایرانی‌ها صمیمانه اسلام را پذیرفتند و در راه اسلام جانفشانی کردند، پرچم‌دار فرهنگ و معارف اسلامی شدند، حتی خط عربی را پذیرفتند؛ اما زبان خود را حفظ کردند. این از قدرت و وسعت زبان فارسی بود. این زبان در طول زمان مراحل دگردیسی خود را پشت سرگذاشته و تکامل یافته بود.

او در ادامه گفت: این همایش بین‌المللی با همت بنیاد بیدل و مشارکت اداره کل فرهنگی شهرداری تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کانون ادبیات ایران، بنیاد فارسی هند در روزهای 21 و 22 دی‌ماه در تهران برگزار می‌شود. در زمان فردوسی به یک تعادل و پختگی رسیده بود؛ و همین دستورمندشدن این اجازه را به فردوسی داد که شاهنامه را با نزدیک به شصت‌هزار بیت بسراید و انچنان پخته و پرورده بسراید که امروز هم پس از هزارسال، عارف و عامی آن را بفهمند. شاهنامه هم در روستاها، هم قهوه‌خانه‌ها وهم در دانشگاه‌ها خوانده می‌شود و همه از آن بهره می‌برند که این نشان پختگی و بلوغ زبان فارسی است.

زبان فارسی امروز هم برای مردم جهان حرف‌های تازه بسیار دارد

رییس فرهنگستان زبان فارسی در ادامه اظهار کرد: شاهنامه علاوه بر اینکه شناسنامه هویت تاریخی ملت ایران است، سند پختگی زبان فارسی است. وسعت واژگانی در این زبان قابل توجه است. زبان فارسی در گذار زمان از نظر واژگانی دائم غنی‌تر شده است. در دستور زبان فارسی ابزارهای کارآمدی برای توسعه واژگانی وجود دارد. رشد و گسترش این زبان که یکی از زبان‌های هند و اروپایی است، قالبا به کمک دو ابزار ترکیب کلمات و اشتقاق صورت می‌گیرد و دائم این زبان به این وسیله به مفاهیم جدید می‌رسد و کارخانه‌ای است که هیچ‌وقت تعطیل نمی‌شود. خصوصیت دیگر زبان فارسی این است که یک موسیقی گوش نواز دارد. شاید برای ما که انس دائم با این زبان داریم، خودآگاهی نسبت به موسیقی این زبان دشوار باشد؛ چراکه گوشمان با آن انس گرفته است و شاید دیگران بهتر و بیشتر بتوانند در این مورد به ما بگویند.

وی در ادامه گفت: آنچه اشاره کردم خصوصیات صوری زبان بود؛ اما سرمایه‌های محتوایی، معنوی و ماهوی این زبان از این خصوصیات صوری مهمتر است و آن مفاهیمی است که در این زبان پخته و پرورده و بیان شده است. مفاهیم الهی، انسانی، عرفانی، غنایی، فلسفی، اخلاقی، حکمی و علمی از این دست است. برای نمونه می‌شود به یک کتاب مفصل در پزشکی به زبان فارسی با عنوان هدایت‌المتعلمین اخوینی بخاری مراجعه کرد که چند ده سال قبل از سروده شدن شاهنامه نوشته شده و ثابت می‌کند که زبان فارسی آن زمان هم زبان علم بوده است.

غلامعلی حداد عادل در بخش دیگر سخنانش اظهار داشت: زبان فارسی امروز هم برای مردم جهان حرف‌های تازه بسیار دارد. امروز زبان فارسی صدای عدالت، ازادی، استقلال، خداپرستی، اخلاق و صداقت است در دنیایی که آکنده از دروغ و دورویی و تزویر است. این زبان در دنیای امروز هم کم شنونده ندارد.

وی در پایان گفت: سخن آخر من این است که همه این خصوصیات و بزرگی‌ها را می‌شود در وجود بیدل دید. بیدل بزرگی است که از همه این خصوصیات بهره برده است. بیدل را باید خواند هرچند که آن را نفهمید. نفهمیدن بیدل خود مقامی است و فرق می‌کند با کسی که به بیدل مراجعه نکرده است. وقتی بیدل می‌خوانیم اعتراف می‌کنیم که خیلی جاها را نمی‌فهمیم اما یقین داریم که او مهمل نگفته و این قصور ما است نه تقصیر بیدل. وقتی دقت می‌کنیم و به استاد مراجعه می‌کنیم متوجه می‌شویم که هنر بیدل است که مفاهیم پیچیده را در کلمات جا داده. قدرت تخیل این شاعر است که از یک ریاضیدان درجه اول کمتر نیست که این‌طور برای مفاهیم فرار ذهنی کلمات می‌سازد و آن مفاهیم را در قالب کلمات می‌نشاند. با شعر معجزه می‌کند آن هم بیدلی که زبان مادری‌اش فارسی نبوده! شاعری در دور دست از زادگاه و خواستگاه یک زبان، بیش از صد هزار بیت بسراید که همه را مبهوت کند. آن میراث عرفانی که از احمد غزالی، ابن‌عربی، صدرالدین... مولوی، عطار، سعدی و حافظ در اختیار بیدل بوده به او این امکان را داده که یک نظام عرفانی بسیار عمیق و دقیق را به زبان شعر بیان کند. شعر بیدل انعکاس شاعرانه یک نظام عرفانی بسیار بالا است با اصطلاحات و کلیدواژه‌هایی که دارد.

وی سخنانش را با خواندن دو غزل از بیدل به پایان برد.