«گرگرو» بلای جان اراضی کشاورزی و روستاییان چابهار و دشتیاری

یکی از مهم ترین مشکلات در حوزه منابع طبیعی شهرستانهای چابهار، دشتیاری و قصرقند که باعث هدر رفت حجم بسیار زیادی از خاک‌های حاصلخیز منطقه شده پدیده خطرناک گرگروک یا فرسایش خندقی است که این پدیده مخرب به گونه ای در منطقه تاثیر گذاشته که می توان گفت خاک این منطقه سرطانی گشته و برای درمان آن نیاز به یک جراحی بزرگ دارد.

محدوده تحت تاثیر فرسایش خندقی یا گرگروک براساس آمارهای اداره منابع طبیعی و آبخیزداری مساحتی معادل 800 هزار هکتار بوده که در 70 کیلومتری شمال شرق شهر چابهار واقع شده است.

از لحاظ تقسیمات سیاسی گرگروها در سه شهرستان چابهار، دشتیاری و قصرقند واقع شده و بخش‌ها و دهستان‌های پلان، پیر سهراب، تلنگ، ساربوک و باهوکلات را در بر می‌گیرد.

مناطق مسکونی محدوده یادشده شامل 258 روستای دارای سکنه است که در پنج دهستان یادشده پراکنده هستند بطوریکه در دهستان پیرسهراب 111 روستا، دهستان پلان 82 روستا، دهستان تلنگ 57 روستا، دهستان ساربوک هفت روستا و در دهستان باهوکلات نیز یک روستا واقع شده است.

این دشت، منطقه وسیعی از اراضی مسطح مارنی با خاکی بسیار حاصل خیز و حساس به فرسایش است و در آن اراضی وسیع زراعت سیلابی در محل خروجی حوزه های آبریز کوهستان به دشت به صورت سنتی با نام دگار (Dagar) دیده می شود که از ویژگیهای منحصر به فرد این منطقه بوده و به منظور استفاده از سیلاب و رسوبات حاصلخیز آن ایجاد شده و نیز بصورت سنتی نقش کنترل سیلاب های ایجاد شده را ایفا می کند.

سطح فوق بحرانی دارای گالی‌هایی در سطح گسترده بوده و بررسی‌های انجام شده بر روی گالی‌ها یا گرگروها نشان می دهد که حساس‌ترین ناحیه، سرشاخه‌های پنجه‌ای گالی‌ها هستند که از جهت شرقی به سمت رودخانه کاجو در حال پیشروی است، بدین ترتیب به منظور مهار این گالی ها و جلوگیری از پیشروی آنها مطالعات تفضیلی و اجرایی کنترل گالیهای منطقه چابهار تهیه شده است.

مشکلات ناشی از توسعه گالی یا گرگروک در منطقه چابهار از بین رفتن کشاورزی سیلابی در اثر حذف هیدرولوژیکی رودخانه کاجو است.

نقشه آبکندهای دشتیاری وچابهار در دوره های زمانی 1336، 1347، 1372، 1388 و1397 نشان می دهد که آبکندها بعد از سال 1376 سرعت پیشروی بیشتری (دو برابر) نسبت به چهار دهه قبل خود داشته اند. همین سرعت بالای پیشروی آبکندها سبب شده که آبکندها در فاصله کمتر از 2 کیلومتری رودخانه کاجو در اطراف روستاههای چنگارک و عرب‌زهی قرار گیرند.

آبکندهای این منطقه سالانه بین 10 تا 670 متر پیشروی طولی دارند. پیشروی آبکندهای چنگارک در حد 200 تا 500 متر در سال بوده است یعنی در سالهای آینده احتمال رسیدن آبکندها به رودخانه کاجو در صورت وجود ترسالی بسیار محتمل است که این مهم یعنی حذف سیلاب از بالا دست منطقه موجب بی بهره ماندن بسیاری از روستاهای پائین دست (حدود 120 روستا) از سیلاب و تخلیه آنها خواهد شد (از جمله تاثیرات این آبکندها تخلیه روستای سنده و مهاجرت سکنه است).

تخریب اراضی کشاورزی در اثر پیشروی گالی‌ها

آبکندهای دارای پیشروی 670 متر در سال نظیر آبکندهای روستای بل‌شمل در منطقه پیرسهراب، سالانه حدود 850 هکتار زمین زراعی در اطراف روستاها را تخریب می‌کنند. در حالت فعلی عمق این کانالهای فرسایشی حدود پنج تا 6 متر و به طور متوسط در مسیر کلی حدود سه متر است.

با فرض قیمت هر هکتار زمین زراعی حدود یک میلیون تومان در منطقه دشتیاری، سالانه در یک روستا مانند بل شمل حدود 850 میلیون تومان تلفات و ضرر در اثر پیشروی آبکندها خواهد بود.

اگر مقدار زمین تخریبی برای هر روستا معادل 20 هکتار باشد میزان تلفات برای منطقه بالغ بر چندین میلیارد تومان خواهد بود. و در سیلاب دی ماه سال گذشته (1398) بخش زیادی از اراضی کشاورزی منطقه عورکی بزرگ تخریب و خسارات جبران ناپذیری را به عرصه های طبیعی و کشاورزی وارد کرد.

افزایش تولید رسوب و مشکلات لایروبی

بررسی‌های انجام شده در این منطقه نشان می دهد که حدود پنج هزار و 200 هکتار زمین زراعی و مرتعی در فاصله سالهای 1335 تا 1388 براثر فرسایش آبکندی تخریب و از دسترس خارج شده است.

اگر عمق سه متر را برای متوسط عمق آبکندها در نظر گیریم رسوبی معادل 156 میلیون مترمکعب از منطقه خارج شده است که هزینه های بسیار زیادی برای لایروبی بندر و خسارات وارده به صنعت پرورش میگو وارد کرده است. این درحالیست که برای لایروبی چند میلیون مترمکعب رسوب هزینه چند میلیاردی لازم است.

تشدید فرسایش خاک و اثرات منفی ناشی از آن

خاک سازی در شرایط خوب دنیا سالانه یک تن در هکتار است حد مجاز فرسایش خاک در کشورهای پیشرفته حدود پنج تا 10 تن در هکتار است هرچند که بایستی در حد میزان خاک سازی باشد.

میزان فرسایش خاک در قاره آسیا به طور متوسط بین 30 تا 40 تن در هکتار در سال است که سه تا چهار برابر کشورهای غربی است.

در منطقه دشتیاری میزان فرسایش آبکندی بالاست که از متوسط آسیا بسیار بیشتر است. فرسایش بالا نشانه ای از سیر قهقرائی اکوسیستم دشتیاری است و با این وضعیت نمی توان به کشاورزی پایدار امید داشت.

بررسی میدانی در دشتیاری نشان داده که حدود 20 سانتی متر از خاک سطحی منطقه براثر فرسایش خاک سطحی و شیاری برداشته شده است که این امر بستر تولید را در سطح سه هزار و800 هکتار از اراضی خسارت دیده غیرممکن می‌کند.

فرسایش خاک در عرصه دشتیاری سبب شده که 90 درصد باران در زمین نفوذ نکند و به صورت رواناب و سیلاب بر سطح زمین جاری شود.

یک تن خاک دارای یک تا 6 کیلوگرم ازت، یک تا سه کیلوگرم فسفر و 30 کیلوگرم پتاس است. در حالیکه با ایجاد فرسایش خاک شدید میزان ازت به حد 0.5 تا 0.1 کیلوگرم می رسد.

اگر برآورد 100 تن در هکتار فرسایش آبکندی در دشتیاری را بپذیریم یعنی حداقل 25 تن آن مربوط به سطح زمین بوده لذا در هر هکتار میزان 25 کیلوگرم ازت تلف می شود که کشاورزان بایستی برای تامین ازت تلف شده حداقل 10 هزار تومان در هکتار و در عرصه سه هزار و800 هکتاری معادل 38 میلیون تومان در سال هزینه عدم وجود مدیریت مناسب فرسایش را بپردازند که بر قیمت تولید محصول افزوده و یا از درآمد کشاورزان کاسته می شود و شرایط را برای کشاورزی منطقه سخت تر می کند.

یک هکتار خاک سطحی زراعی دارای 100 تن ماده آلی است ولی در خاک های منطقه دشتیاری این میزان 25 تن در هکتار است که 95 درصد ازت و 50 درصد فسفر در این ماده آلی نهفته است. برای مدیریت این تلفات نیز بایستی فکری کرد تا از میزان مشکلات منطقه کاسته شود.

تخریب راهها و منازل روستایی

یک کارشناس کشاورزی گفت: فرسایش آبکندی گرگرو بدلیل ایجاد کانال های عمیق به عمق متوسط سه متر و عرض 20 تا 50 متر امکان تردد وسایط نقلیه را کاهش می دهد و بسیاری از روستاییان قادر به رساندن به موقع محصولات خود به بازار های هدف نخواهند بود و ضایعاتی در حد 20 درصد را بدنبال خواهدداشت که رقم قابل توجهی خواهد شد.

رسول رحمت‌زهی افزود: همچنین هزینه حمل محصول حداقل 10 درصد افزایش خواهد یافت. همه این موارد بر کشاورزان و تولیدکنندگان فشار مضاعف وارد خواهد ساخت.

وی بیان کرد: اگر اثرات دیگر آبکند نظیر تشدید تخلیه آب زیرزمینی در اطراف آبکندها، تخریب راه ها و منازل روستایی، مهاجرت اجباری، کاهش 25 درصدی تولید محصولات زراعی بدلیل کاهش رطوبت خاک اراضی واقع در اطراف آبکندها و رسوب گذاری در بندر چابهار را منظور کنیم زیان فرسایش آبکندی سالانه بالغ بر چند صد میلیارد تومان خواهد بود که دولت قادر به تامین آن نخواهد بود و آبادی و آبادانی نیز از این منطقه رخت بر می بندد.

اقدامات انجام شده منابع طبیعی در زمینه کنترل فرسایش آبکندی گرگرو 

رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستانهای چابهار ودشتیاری گفت: اقدامات متعددی برای کنترل آبکندها صورت پذیرفته است که با توجه به ابعاد آبکندها و علل ایجاد و گسترش آنها، استفاده از سرریزهای سنگ و سیمانی در تلفیق با خاکریزهای احداثی همراه با مدیریت پوشش گیاهی و مرتعی در اطراف آبکندها موفق عمل کرده است. در برخی از نقاط از دایک‌های خاکی برای کنترل سیلاب استفاده شده است و در مجموع این اقدامات تا حدودی سرعت گسترش گالی ها را کاهش داده است. از مهم ترین کارهای سازه ای می توان دایک حفاظتی اورکی به طول 11 کیلومتر، بند خاکی کالدان و بند خاکی سیدبار را نام برد.

روستای لانیاری در خطر گرگروک‌ها

دهیار روستای لانیاری در گفت وگو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: روستای لانیاری از سه طرف در محاصره گرگروها قرار گرفته و کمتر از 50 متر به تخریب مانده تا روستا را تخلیه کنیم.

زاهد جدگال افزود: با پیشروی گرگروها یک قسمت از این روستا کاملا تخریب شده و اهالی آن قسمت از روستای لانیاری مجبور به کوچ اجباری شدند.

وی بیان کرد: هم اینک با کمترین بارندگی گرگرو داخل روستا خواهد آمد لذا مسولان باید فکراساسی برای گرگروهای روستای لانیاری کنند.

وی با اشاره به اینکه این گرگروک‌ها تر و خشک نمی‌شناسند مسلما هر چه روستا همجوار لانیاری هست از جمله اچوبازار، بلینگی و کورکچ همه را تخریب و گرگروک ها به رودخانه اصلی می رسند و پایین دست را تخریب و ویران می کنند.

گرگروک 180 هکتار اراضی کشاورزی روستای غلام محمدبازار عورکی را نابود کرد

دهیار روستای غلام محمد بازار عورکی نیز به خبرنگار ایرنا گفت: 63 خانوار با 293 نفر جمعیت در این روستا سکونت دارند و درآمد اکثر خانواده ها با کارهای کشاورزی از قبیل صیفی جات مثل بادمجان، گوجه و یونجه تامین می شده که در ماههای اخیر نزدیک 180 هکتار از باغات و مزارع کشاورزی را گرگروک از بین برده است.

سمیه میهن‌خواه افزود: گرگروک‌ها تا یک متری خانه‌های مردم رسیده و درروستای غلام‌محمدبازار عورکی نزدیک به 50 هکتار از زمینهای حاصلخیز و کشاورزی مردم را شسته و نابود کرده است.

وی ادامه داد: مردم روستاها نگران این هستند که اگر دوباره سیلاب جاری شود که حتما هم جاری می شود خانه و زندگیشان که با سختی درست کرده اند تخریب و تمام داروندارشان از دست می رود.

تنها راه مقابله با گرگروها اختصاص ردیف اعتباری ویژه و تخصیص به موقع اعتبارات است

رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان‌های چابهار و دشتیاری در گفت وگو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: محدوده گرگروها در سه سطح حوزه حاشیه رودخانه کاجو، گرگرو به مساحت 800 هزار هکتار، سطح بحرانی به مساحت 130 هزار هکتار و سطح فوق‌بحرانی در سطح 20 هزار هکتار تقسیم بندی شده است که در مرحله نخست تهیه مطالعات و عملیات اجرایی در سطح فوق‌بحرانی اجرایی می شود.

غلامرضا راهداری افزود: در صورتیکه از پیشروی گرگروها جلوگیری نشود شاهد از بین رفتن اراضی کشاورزی در اثر حذف هیدرولوژیکی رودخانه کاجو خواهیم بود و در واقع تخریب راه ها، خطوط انتقال برق، اراضی کشاورزی و منازل مسکونی همه این زیرساخت مورد تاخت و تاز گرگروها قرار می گیرد.

رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستانهای چابهار ودشتیاری گفت: تنها راه مقابله با گرگروها اختصاص ردیف اعتباری ویژه و تخصیص به موقع اعتبارات است.

وی با بیان اینکه برنامه مدون و مطالعاتی در این زمینه انجام شده، خاطرنشان کرد: باز شدن ردیف اعتباری برای مقابله با گرگروهای چابهار می تواند نقش تاثیرگذاری برای مقابله با این پدیده مخرب داشته باشد.

راهداری گفت: متاسفانه هیچ اعتباری برای ساماندهی و مقابله با فرسایش خندقی خاک (گرگروها) در چابهار در طول سالهای گذشته اختصاص پیدا نکرده ولی از محل اعتبارات آبخیزداری اقداماتی را در دست انجام داریم.

وی بیان کرد: یکی از مهم ترین مشکلات منطقه توسعه گرگروهاست که می تواند باعث مهاجرت و تخلیه 140 روستا شود و این یعنی مهاجرت اجباری هزاران نفر از ساکنان روستاهای چابهار و دشتیاری و توسعه حاشیه نشینی در شهرها خواهد بود.

وی ادامه داد: گسترش گرگروها در چابهار کم کم به بحران غیر قابل کنترل تبدیل می شود و این روند موجب تخلیه آب زیرزمینی در اطراف آبکندها، تخریب راه های روستایی و بین شهری، منازل روستایی و اراضی کشاورزی می شود.

وی تصریح کرد: اعتبار ویژه برای مقابله با گرگروها (فرسایش خندقی خاک) به عنوان یکی از بزرگترین آبکند خندقی کل کشور در سطح روستاهای شهرستان چابهار نیاز است.

رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستانهای چابهار ودشتیاری ادامه داد: اعتبار برای مهار گرگرو هم اینک بر اساس طرح تهیه شده اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان وبلوچستان 650 میلیارد تومان است که نیاز به اختصاص فوری دارد.

89 میلیارد تومان برای گرگروها اختصاص پیدا کرد

منتخب مردم حوزه انتخابیه چابهار در مجلس یازدهم نیز به خبرنگار ایرنا اظهار داشت: در مجموع 89 میلیارد تومان پیش بینی و هم اینک 50 میلیارد تومان اعتبار برای مدیریت فرسایش خندقی (گرگروک ها) یعنی ساخت سیل بند عورکی از محل صندوق توسعه ملی تخصیص یافته است و این اقدام بعد از سالها تلاش و پیگیری مردم و مسوولان محلی، استانی و کشوری برگ زرین دیگری از خدمات نظام جمهوری اسلامی در این منطقه محروم و کمتر توسعه یافته است.

معین‌الدین سعیدی افزود: عملیات اجرائی سیل بند گرگروک به طول هشت و نیم کیلومتر در خردادماه سالجاری آغاز می شود که خوشحالی مردم را دوچندان خواهد کرد.

وی از تمامی مسوولان و تلاشگران این عرصه و از همه مهمتر مطالبه گری صحیح، اصولی و کارشناسی مردم تقدیر کرد.

رییس سابق شورای شهر چابهار و مشاور مدیرعامل منطقه آزاد ادامه داد: در مجموع 89 میلیارد تومان برای سیل بند عورکی هزینه می شود که یکی از آرزوهای دیرینه مردم محقق شده و تکمیل طرح های آبخیزداری در پایین دست سدهای پیشین و زیردان شاهد آبادانی و عمران مناطق چابهار و دشتیاری و توسعه کشاورزی و دامداری خواهیم بود.

وی بیان کرد: سالانه 100 تن در هکتار خاک حاصلخیز چابهار ودشتیاری از طریق فرسایش خندقی و آبکندی گرگروها از بین می رود و میزان پیشروی طولی آنها در منطقه سالانه بین 10 تا 670 متر است که با این پیشروی احتمال رسیدن آبکندها به رودخانه کاجو در صورت وجود ترسالی بسیار محتمل است.

وی افزود: میزان فرسایش آبکندی در منطقه دشتیاری معادل سالانه 100 تن در هکتار که از متوسط قاره آسیا بسیار بیشتر است.

سعیدی گفت: چنانچه از پیشروی گرگروها جلوگیری نشود در 2 و نیم سال آینده شاهد از بین رفتن اراضی کشاورزی و تهدید جدی تخریب روستاها خواهیم بود.

• وزارت جهاد کشاورزی
• سیستان و بلوچستان
• منابع طبیعی و آبخیزداری
• اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان
• چابهار