گمشده در غبار قوانین؛ هزارتوی «هوای پاک» نفسِ اصفهان را گرفت

خبرگزاری مهر، گروه استانها - ندا سپاهی: قانون هوای پاک یا نَفَس مصوب تیرماه 1396 که اکنون به زعم برخی کارشناسان ایرادهای فنی و اجرایی متعددی به آن وارد است، آخرین قانون جامع در حوزه آلودگی هوا بوده که شامل 34 ماده و 29 تبصره و یک آیین نامه فنی درباره مجموعه راهکارهایی برای کاهش و کنترل آلودگی هواست اما با گذشت هشت سال از ابلاغ آن به دستگاه‌ها شاید کمتر از 20 درصد آن اجرا شده و این در حالی است که از زمان ابلاغ این قانون، نه تنها روزهای پاک و سالم افزایش نداشته که آلودگی هوا در کلانشهرهای کشور از جمله اصفهان وخیم‌تر و شمار جانباختگان بر اثر عوارض آن، سه برابر شده است.

در این میان، هر سال گرامیداشت 29 دی روز ملی هوای پاک در پس عنوان رویایی خود، در حد شعارزدگی و بی عملی باقی‌مانده است. امسال نیز شعار روز و هفته هوای پاک "نوسازی حمل و نقل، نفس تازه شهر" در نظر گرفته شده است که به یکی از موضوعات مورد توجه قوانین حوزه آلودگی هوا از جمله قانون هوای پاک، یعنی آلودگی ناشی از وسایل نقلیه اشاره دارد.

برپایه نتایج طرح منشأیابی و سهم بندی ذرات معلق هوای شهر اصفهان که بین سال‌های 1396 تا 1399 انجام شد، حداکثر 37 درصد از آلایندگی هوای شهر اصفهان مربوط به صنایع، 53 درصد مربوط به حمل و نقل و 70 درصد از سهم حمل و نقل نیز مربوط به اتوبوس‌ها و کامیون ها است.

براساس ماده 9 قانون هوای پاک وزارت کشور موظف است با همکاری وزارتخانه های صنعت، معدن و تجارت و امور اقتصادی و دارایی زمینه نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی شهری با اولویت شهرهای بالای دویست هزار نفر جمعیت را ظرف مدت پنج سال از ابلاغ قانون از طریق کمک بلاعوض، یارانه، تسهیلات یا صفر کردن سود بازرگانی واردات خودروهای برقی - بنزینی (هیبریدی) و خودروهای الکتریکی و موتورسیکلت برقی، به انجام برساند. اما با گذشت هشت سال از ابلاغ این قانون، شهرداری اصفهان برای نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی درگیر چالش‌های متعدد است که ریشه آنها به نبود حمایت کافی دولت مرکزی از اجرای قانون هوای پاک و مسائل مالی و اقتصادی بر می‌گردد و همین امر سبب شده جایگزینی خودروهای فرسوده با اتوبوس‌های نو بسیار کند پیش‌برود و تاثیر تعداد اندک اتوبوس‌های نو بر هوا در شرایط کنونی محسوس نباشد.

145 اتوبوسی که به اصفهان نیامد

در همین ارتباط داوود بحیرایی مدیرعامل شرکت اتوبوسرانی اصفهان درخصوص اقدامات صورت گرفته برای نوسازی ناوگان اتوبوسرانی شهر اصفهان، به خبرنگار مهر می‌گوید: سال گذشته برای خرید 50 دستگاه اتوبوس 18 متری دیزلی ویژه خطوط تندرو (BRT) قرارداد منعقد کردیم که از این تعداد، تاکنون 23 دستگاه به ما تحویل شده و در خطوط مختلف مشغول به کار هستند اما 27 دستگاه از این قرارداد باقی مانده که به دنبال تامین منابع آن هستیم تا اتوبوس‌ها را تحویل بگیریم.

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان و حومه درخصوص آخرین وضعیت 185 دستگاه اتوبوسی که با اعتبار 200 میلیارد تومانی در سال 1401 قرار بوده به شهرداری اصفهان تحویل داده شود، خاطرنشان می‌کند: تاکنون از این قرارداد تنها 40 دستگاه اتوبوس دیزلی تحویل شده و 145 دستگاه دیگر باقی مانده که امید است سازمان شهرداری‌ها مشکل را حل کند و اتوبوس ها را تحویل دهد زیرا اکنون میانگین عمر ناوگان اتوبوسرانی اصفهان حدود 10.5 سال است که فرسوده محسوب می‌شود و با ورود اتوبوس‌های جدید قطعا عمر ناوگان کاهش می یابد و تاثیر بسزایی بر خدمت رسانی به شهروندان و بهبود شرایط هوا دارد.

عمر نیمی از ناوگان اتوبوسرانی اصفهان سرآمده

ماده هشت قانون هوای پاک تمامی اشخاص حقیقی و حقوقی مالک وسایل نقلیه را مکلف کرده وسایل نقلیه خود را پس از رسیدن به سن فرسودگی از رده خارج کنند. در این ارتباط بحیرایی با اشاره به اینکه هم اینک 920 دستگاه اتوبوس فعال در سطح شهر اصفهان به شهروندان خدمت‌رسانی می‌کنند، می افزاید: عمر مفید 40 درصد از ناوگان اتوبوسرانی اصفهان به سر آمده و اکنون نیمی از این اتوبوس‌ها فرسوده اند؛ هرچند که بیشتر اتوبوس‌های فعال، دارای معاینه فنی هستند و اتوبوسی که آلودگی ایجاد کند، اجازه تردد ندارد و بر این موضوع نظارت داریم اما به هر صورت عمر اتوبوس بالاست و هزینه های جاری نیز بالا می رود.

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان و حومه با اشاره به بهره برداری 15 دستگاه اتوبوس برقی در آذرماه امسال، می گوید: این قرارداد شامل 20 دستگاه اتوبوس برقی است و بزودی با اوراقی که دریافت می‌کنیم پنج دستگاه دیگر را نیز تحویل خواهیم گرفت و این آغاز راه است.

پیش‌بینی خرید 50 تا 100 اتوبوس برقی در سال آینده

وی با بیان اینکه این فاز اول خرید ناوگان اتوبوس برقی بوده، می‌افزاید: برای سال آینده (1405) نیز خرید پنجاه تا صد دستگاه اتوبوس برقی برای شهر اصفهان پیش‌بینی شده است که با توجه به نوسان قیمت اتوبوس‌ها بین 20 میلیارد تا 25 میلیارد تومان در حال حاضر نیاز اعتباری برای خرید یکصد دستگاه اتوبوس برقی بالغ بر 2 هزار و 500 میلیارد تومان برآورد می‌شود.

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان و حومه خاطرنشان می‌کند: این گام ورود ما به حوزه استفاده از اتوبوس برقی یا انرژی پاک است که امسال برای اولین بار در آذرماه انجام شد و برای سال آینده نیز پیگیر هستیم تا دومدل جدید اتوبوس برقی را خریداری کنیم.

بحیرایی با بیان اینکه با ورود 15 دستگاه اتوبوس برقی به خطوط اتوبوسرانی کلانشهر اصفهان، روزانه یک هزار لیتر گازوئیل کمتر مصرف شده، می‌گوید: این موضوع بی تردید به کاهش آلودگی هوای شهر کمک می‌کند؛ هرچند که گازوئیل مصرفی اتوبوس‌های ما یورو چهار است و کیفیت بسیار بهتری نسبت به گازوئیل‌هایی دارد که ماشین‌های سنگین شخصی استفاده می کنند.

از قانون تا خلف وعده‌ها

ماده 10 قانون هوای پاک، وزارت کشور را موظف کرده از محل درآمدهای عمومی شهرداری‌ها و بودجه عمومی خود در قانون بودجه، ناوگان حمل و نقل عمومی درون شهری را به میزان سالانه پنج درصد با اولویت کلانشهرها و شهرهای بالای پانصد هزار نفر جمعیت افزایش دهد.

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان و حومه در خصوص مطالبه اتوبوسرانی اصفهان از محل فروش بلیط‌ها که از سال 1400 تاکنون بلاتکلیف مانده و نیز حمایت مالی دولت اظهار می‌کند: در حوزه حمل و نقل، دولت بسیار سهم ناچیزی به ما داده است، امسال سهم 70 میلیارد تومانی برای شهر اصفهان در نظر گرفتن در حالی که یک سوم هزینه های ما را باید تامین کند.

وی ادامه می‌دهد: امسال بودجه سازمان اتوبوسرانی شهر اصفهان حدود یکهزار و 700 میلیارد تومان است که دولت نیز می بایست حداقل یک سوم آن را تامین می‌کرد که عددی حدود بین 550 تا 600 میلیارد تومان است درحالی که امسال تاکنون پولی که به سازمان ما داده شده حدود 12 میلیارد تومان بوده که بسیار سهم ناچیزی است و بودجه یکهزار و 700 میلیارد تومانی، هزینه‌های جاری مانند حقوق پرسنل، تعمیرات اتوبوس‌ها و خرید گازوئیل را تامین می‌کند.

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان و حومه تصریح می‌کند: از دولت هم انتظار داریم که کمک کند. سال گذشته وعده دادند که 30 درصد هزینه اتوبوس‌های برقی را به شهرداری می‌دهند که متاسفانه این عملی نشد.

سرویس کارکنان صنایع بزرگ اصفهان برقی شود

وی در ادامه بر ضرورت برقی‌سازی ناوگان حمل و نقل سایر دستگاه‌ها در اصفهان تاکید کرده و می‌گوید: از شرکت‌های بزرگ تولیدی اطراف اصفهان چه صنایع فولاد و ذوب آهن چه دیگر صنایعی که روزانه پرسنل خود را با اتوبوس جا به جا می‌کنند، انتظار داریم که آنان هم به سمت برقی سازی بروند و به پاک بودن هوای شهر و کاهش آلودگی هوا کمک کنند.

در همین ارتباط داریوش گل علیزاده مدیرکل حفاظت محیط‌زیست اصفهان نیز یکی از مهم‌ترین منابع آلودگی این کلانشهر را تردد روزانه یک‌هزار و 500 تا 2 هزار و 200 دستگاه نفتکش فاقد فیلتر دوده و حدود یک‌هزار دستگاه مینی‌بوس و اتوبوس فرسوده سرویس کارکنان دانسته و می‌گوید: مصرف سوخت غیراستاندارد در مسیرهای رفت‌وبرگشت این خودروهای دیزلی تأثیر بسیار سنگینی بر کیفیت هوای شهر اصفهان دارد.

نوسازی ناوگان حمل و نقل تا 80 درصد از آلودگی می‌کاهد

وی با بیان اینکه نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی می‌تواند تا 80 درصد آلودگی ناشی از خودروها را کاهش دهد، می‌افزاید: صنایع بزرگ باید فراتر از الزامات قانونی برای بهبود کیفیت هوای شهر گام بردارند تا اعتماد عمومی را حفظ کنند.

وی تصریح می‌کند: برای مثال وقتی مجموعه بزرگی مثل فولاد مبارکه در مکانی مستقر می شود، بپذیریم که در کنار آن بسیاری از صنایع جانبی کوچک و بزرگ شکل می‌گیرد و مصرف انرژی و بارگذاری جمعیتی را باید لحاظ کنند و موضوعی که امیدواریم در دستور کار صنایع بزرگ اصفهان قرار گیرد نه فقط دودکش‌های خود صنایع به ویژه فولاد و ذوب آهن که اثرات سوء ناشی از استقرار صنعت عظیم است.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست اصفهان می‌گوید: حوزه حمل و نقل این صنایع فولادی منطبق بر استانداردها نیست و بخشی که وارد شهر اصفهان می‌شود 250 تا 300 سرویس در هر شیفت است که در این حوزه پیگیر هستیم تا در یک زمان بندی مناسب بتوانند به سمت برقی سازی سرویس کارکنان خود بروند.

کاهش 35 درصدی ذرات معلق با نوسازی کل ناوگان حمل و نقل

حسین احمدی دانشیار گروه مکانیک و عضو گروه پژوهش آلودگی هوا در پژوهشکده محیط زیست دانشگاه اصفهان نیز با بیان اینکه مهمترین عامل برای کاهش آلودگی هوا توسعه حمل و نقل عمومی است اظهار می‌کند: اگر تمام خودروهای فرسوده به یکباره نو شوند که فرض ایده آل است؛ 30 درصد مصرف سوخت شهر اصفهان کم می‌شود؛ همچنین 35 درصد کاهش PM2.5 را خواهیم داشت و اکسیدهای نیتروژن 55 درصد کم می‌شود؛ یعنی نو شدن خودروها به شدت تاثیر گذار است.

وی خاطرنشان می‌کند: یکی از موارد مهم در بحث آلودگی هوا خودروهای سنگین است، که سهم حدود 60 درصد ذرات معلق منابع متحرک اصفهان را به خود اختصاص داده‌اند و متاسفانه هزینه نوسازی آنها بسیا بالاست.

تاثیر معکوس تصویب یک قانون!

بجز قانون هوای پاک، قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت سوخت مصوب دی ماه 1386 دولت را مکلف کرده سیاستهای بخش حمل و نقل همگانی شهری را به گونه ای تنظیم کند که از سال 1391 در مجموع 75 درصد سفرهای درون شهری پوشش داده شده و سهم هر یک از بخش‌های حمل و نقل همگانی و مصرف سرانه بنزین در روز مشخص باشد.

احمدی‌کیا در این زمینه می‌گوید: با تصویت این قانون قرار بوده تا سال 91، سهم حمل و نقل عمومی اتوبوس و مینی بوس به 40 درصد و قطار شهری به 10 درصد و مجموعا 50 درصد برسد که آن موقع در اصفهان 27 درصد بوده است اما این سهم در سال 1400 به زیر 12 درصد رسیده است؛ یعنی نه تنها خوب نشده بلکه بدتر شده است.

به گفته این استاد دانشگاه سهم تردد با دوچرخه که هشت درصد بوده به زیر چهار درصد رسیده در حالی که سال1366 میزان 16 درصد ترددها در اصفهان دوچرخه بوده است و در مقابل سهم موتورسیکلت و خودروهای سواری زیاد شده است.

این استاد دانشگاه اصفهان، کمبود منابع مالی را مهم‌ترین عامل اجرا نشدن راهکارهای کاهش آلودگی هوا دانسته و می‌گوید: نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی، توسعه وسایل نقلیه برقی، بهبود راندمان نیروگاه‌ها و کیفیت سوخت و... نیاز به صرف بودجه و زمان زیاد دارند.

بر اساس آخرین گزارش رسمی وزارت بهداشت که تیرماه امسال اعلام شد در سال 1403، 2 هزار و 66 نفر در شهر اصفهان به دلیل آلودگی هوا (عمدتاً ذرات معلق کمتر از 2.5 میکرون)، جان خود را از دست دادند و خسارت اقتصادی آن 810 میلیون دلار برآورد شده است.

سابقه قانون‌گذاری در حوزه آلودگی هوا به سال 1354 می‌رسد اما نبود عزم اجرایی سبب شده تا قوانین متعدد هوای پاک خاک بخورد به بهانه کمبود اعتباراتی که در ماده 33 قانون نفس پیش‌بینی شده صد درصد درآمدهای حاصل از اجرای این قانون در قالب بودجه سنواتی جهت تکالیف این قانون و مقابله با منابع آلوده کننده هوا هزینه شود و یا از محل عوارض آلایندگی کمبودهای مالی و اعتباری برای توسعه حمل و نقل پاک و نوسازی ناوگان عمومی کلانشهرها تامین شود اما چگونگی تخصیص مالیات سبز به شهرداری اصفهان نیز طی سالیان گذشته محل ابهام و چالش بوده است.