فرونشست؛ مرگ پنهان زمین

به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری دانشجو - پدرام جدی؛ در برنامه ریزی برای توسعه در سطوح گوناگون ملی، منطقه‌ای (استانی) و محلی، یکی از مهم‌ترین نکاتی که باید مورد بررسی قرار گیرد، توجه به موانع پیشروی کار است که میتوان به ملاحظات مربوط به تأمین امنیت اجتماعی در برابر پدیده‌های طبیعی و پدیده‌هایی که در اثر فعالیت‌های انسان ایجاد می‌شود، اشاره کرد. افزایش شهرنشینی، پیشرفت تکنولوژی، تغییر سبک زندگی و افزایش میل به مصرف و... موجب گردیده بهره برداری از منابع طبیعی به منظور رفع نیاز‌های انسان در گستره زمان با افزایش قابل توجهی همراه شود. تولید غذا، تامین آب شرب، صنایع و دیگر نیاز‌های جوامع بشری وابسته به دسترسی آب مناسب و کافی است. این منبع حیاطی با روش‌های مختلفی همچون سد، آب بند، کنترل آب‌های روان، چشمه ها، حفر چاه، قنات، انتقال آب و... مدیریت و استفاده میگردد. از آنجای که بالغ بر 55 درصد آب مصرفی کشور از سفره‌های زیر زمینی تامین میشود، حفر چاه‌های متعدد و عموما غیر مجاز و برداشت‌های بدون محدودیت که بیش از تغذیه سالانه است بیلان منفی بسیاری از دشت‌های کشور را رقم زده است؛ طوری که در 47 سال اخیر مخازن زیرزمینی آب کشور با کسری 110 میلیارد مترمکعبی مواجه شده‌اند که چیزی حدود 95 میلیارد مترمکعب آن مربوط به 20 سال گذشته است. خالی شدن سفره‌های زمین و افت آب‌های زیرزمینی علاوه بر خشک شدن قنات ها، کاریز‌ها و چشمه ها، حرکت لایه‌های آب شور به سمت منابع شیرین و تغییر کیفیت آب به شوری و تلخی را سبب می‌شود، اما این رخ داد‌ها حاصل نگاه اولیه جامعه است در صورتی که در نگاه عمیق‌تر متوجه خطر فرونشست زمین به علت خالی شدن لایه‌ها و خلل‌های زمین خواهیم بود که این نشست‌ها علاوه بر تخریب، برگشت ناپذیری منابع زیرزمینی را نیز رقم خواهد زد. پدیده فرونشست زمین شامل فروریزش یا نشست رو به پایین سطح زمین است که می‌تواند جابه جایی افقی اندکی هم داشته باشد. فرونشست می‌تواند بر اثر پدیده‌های طبیعی زمین شناختی مانند انحلال، ذوب یخ ها، حرکات آرام پوسته و خروج گدازه از پوسته جامد زمین یا فعالیت‌های انسانی نظیر معدنکاری، حفاری مترو، برداشت نفت و گاز نیز، ایجاد شود. با این حال، افت شدید سطح آب‌های زیر زمینی حاصل برداشت‌های بی رویه، به عنوان محوری‌ترین علت فرونشست زمین در ایران ذکر می‌شود.

زمانی که حجم آب کاهش می‌یابد منافذی در بین لایه‌های خاک ایجاد میگردد که به دلیل سنگینی لایه‌های بالایی آرام آرام این منافذ پر می‌شود و به مرور یک دهم سانتی متر جابه جایی در لایه ها، به سطح زمین می‌رسد در مجموع از عمق 200 متری تا سطح زمین می‌تواند جابه جایی یا نشست سالانه50 سانتی متری اتفاق بیفتد. فرونشست زمین یا به تعبیر دیگر مرگ زمین را نوید می‌دهد، چرا که امکان بروز حوادث و فجایع در صورت واقع شدن در زیرسازه‌های حیاتی انرژی مثل پالایشگاه ها، نیروگاه ها، خطوط انتقال انرژی مثل گاز و برق، تأسیسات حمل و نقل مانند خطوط راه آهن، فرودگاه ها، پل ها، جاده ها، صنایع و کارخانجات را به دنبال خواهد داشت. فرونشست می‌تواند به صورت تدریجی و در گذر زمان رخ دهد که در این حالت افراد به راحتی متوجه این موضوع نخواهند شد، اما ممکن است این پدیده به یکباره نیز شکل بگیرد؛ فرونشست های نقطه ای یا ناحیه ای با ابعاد نامعلوم و با آسیب های جبران ناپذیر، که زمینه ساز بحران‌های عدیده خواهند بود در چنین شرایطی علاوه بر تهدید ساختمان ها، تاسیسات، صنایع و... با خدشه دار کردن امنیت زیستی عملا بخش‌های زیادی از مساحت کشور که قابلیت سکونت، توسعه و کشاورزی را دارد، غیر قابل استفاده و بهره برداری خواهد شد. اگر این پدیده کمتر طرح و بحث شده در جامعه و رسانه ها، به صورت نامتقارن باشد و حتی در فاصله 20 متری از یک سازه هم باشد باعث کج شدن ساختمان‌ها میگردد و ممکن است با ادامه یافتن باعث تخریب سازه‌ها شود. در حال حاضر باتوجه به آمار‌ها و وضعیت سفره‌هایی زیر زمینی و میزان برداشت‌های غیر اصولی، مناطقی در شرایط بحرانی ایجاد فروچاله‌ها و فرونشست قرار دارندکه دشت کبودرآهنگ همدان، ورامین، نظرآباد، دشت تهران، دشت مشهد و نیشابور، دشت های استان کرمان، اصفهان و قزوین از این قبیل هستند. پدیده فرونشست ذخیره سازی آب در سفره‌های زیرزمینی را هم دچار اخلال می‌کند، به دنبال کم شدن حجم مخزن و شکست لایه‌های خاک و پر شدن منافذ و رسوب آب به لایه‌های پایینی با مشکل مواجه می‌شود و راه نفوذ آب‌های زیرزمینی را می‌بندد و دیگر آب برای ذخیره به مخزن‌های زیرزمینی نمیرسد و قنات‌ها را خشک می‌کند و چشمه‌ها در نقطه دیگری پدید خواهد آمد و در نتیجه کشاورزی تعطیل و روستا‌ها خالی از جمعیت میگردد؛ که خطر این پدیده به مراتب بالاتر از خطر تخریب سازهها است چرا که برای یک عمر سفره‌های زیرزمینی را از دست می‌دهیم. پس فرونشست زمین ارتباط مستقیمی با برداشت بی رویه و غیر اصولی از آب‌های زیر زمینی دارد؛ بنابراین برای جلوگیری از این پدیده، ابتدا باید انگیزه و آگاهی مناسب در مردم برای صرفه جویی در مصرف آب ایجاد گردد چرا که ایرانی‌ها در مصرف منابع آبی در بخش‌های مختلف شرب، کشاورزی و صنعت بیشتر از متوسط جهانی آب مصرف می‌کنند. هرچند بخشی از این مصرف در کشاورزی به بهره وری نامناسب و در صنایع به سطح تکنولوژی پایین برمی گردد. همچنین در صورت نظارت و آگاهی از آمار چاه ها، چشمه‌ها و قنات‌های کشور، و بستن چاه‌های غیر مجاز و جلوگیری از برداشت بی رویه، میزان خسارات ناشی از فرونشست زمین نیز کاهش خواهد یافت. بعد از کنترل برداشت‌ها و مهم‌تر ازهمه آن‌ها ضروری است، تغذیه مصنوعی و آبخیزداری در حوضه‌های آبخیز صورت گیرد، در واقع بارش‌ها به لایه‌های زیرین هدایت شود بدین صورت لازم است اقدامات گسترده و متنوع سلبی مانند جلوگیری از ساخت و ساز و توسعه ساختمانی در مناطق نفوذ بارش‌ها در دستور کار قرارگرفته و یا مسیر جریان آب تغییر و مسدود نگردد تا از نفوذ آب جلوگیری نشود و از اقدامات ایجابی می توان افزایش سطح پوشش گیاهی، احداث آب بندها، پخش سیلاب و... را نام برد. این یاداشت با همکاری دکتر حسین محمودی، هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی تهران تهیه شده است.