چرا بودجه ایران از وضعیت مطلوب دور مانده است؟

روزنامه آرمان امروز نوشت: بودجه ملی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی سیاست‌گذاری اقتصادی، نقش محوری در تعیین مسیر توسعه، ثبات مالی و رفاه اجتماعی کشورها ایفا می‌کند.

در منطقه خاورمیانه، به ویژه حوزه خلیج فارس، اقتصادها عمدتاً بر پایه منابع هیدروکربنی استوار هستند، اما تحریم‌های بین‌المللی، نوسانات قیمت نفت و تلاش‌های تنوع‌بخشی، چالش‌های متفاوتی را برای هر کشور ایجاد کرده است.

این گزارش، بودجه ایران برای سال 1404 شمسی (2025-2026 میلادی) را با کشورهای همسایه، به ویژه اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، عمان و بحرین مقایسه می‌کند. تمرکز بر جنبه‌های کلیدی مانند ارقام کل درآمد و هزینه، کسری بودجه، نحوه بودجه‌ریزی، وابستگی به نفت، شفافیت و مدیریت مالی است.

همچنین، تفاوت‌های ساختاری و پیشنهادهایی برای دستیابی به بودجه‌ای مطلوب و کیفی برای ایران ارائه می‌شود. گزارش بر اساس داده‌های رسمی و گزارش‌های بین‌المللی تا ژانویه 2026 تدوین شده و حدود 1200 کلمه را پوشش می‌دهد.

برای وضوح، ارقام کلیدی بودجه‌ها به صورت توصیفی مقایسه می‌شوند: برای مثال، GDP تقریبی ایران 400 میلیارد دلار، عربستان 1100 میلیارد، امارات 500 میلیارد، قطر 200 میلیارد، کویت 160 میلیارد، عمان 100 میلیارد و بحرین 40 میلیارد دلار است. درآمد کل ایران حدود 80 میلیارد دلار، عربستان 306 میلیارد، امارات 25.2 میلیارد، قطر 54.6 میلیارد، کویت 59 میلیارد، عمان 29.8 میلیارد و بحرین 17 میلیارد دلار برآورد می‌شود.

هزینه‌ها نیز به ترتیب ایران 80 میلیارد، عربستان 349 میلیارد، امارات 25.2 میلیارد، قطر 60.5 میلیارد، کویت 79 میلیارد، عمان 31.1 میلیارد و بحرین 23.7 میلیارد دلار است. کسری بودجه ایران 25.4 میلیارد دلار (4.1 درصد GDP)، عربستان 44 میلیارد (3.3 درصد)، امارات مازاد 4.2 درصد، قطر 6 میلیارد (3 درصد)، کویت 20.4 میلیارد (12.8 درصد)، عمان 1.4 میلیارد (1.4 درصد) و بحرین 6.7 میلیارد (7.8 درصد) است. وابستگی به نفت در ایران 30-40 درصد، عربستان 60 درصد، امارات 20-30 درصد، قطر 70 درصد، کویت 90 درصد، عمان 70 درصد و بحرین 60 درصد تخمین زده می‌شود. شفافیت نیز در ایران پایین (رتبه نامشخص)، عربستان بالا (20-30 جهانی)، امارات بالا (10-20)، قطر متوسط (30-40)، کویت متوسط (40-50)، عمان بالا (20-30) و بحرین متوسط (30-40) است. این ارقام پایه‌ای برای تحلیل‌های بعدی فراهم می‌کنند.

بودجه ایران: چالش‌ها و ویژگی‌ها

بودجه ایران برای سال 1404، یکی از انقباضی‌ترین بودجه‌های تاریخ اخیر است که با هدف کنترل تورم و کاهش کسری طراحی شده، اما تحت تأثیر تحریم‌های شدید، کاهش صادرات نفت و تورم بالای 40 درصدی قرار دارد.

بر اساس لایحه بودجه ارائه‌شده به مجلس در آذر 1403 (دسامبر 2024)، کل درآمد دولت حدود 5950 هزار میلیارد ریال (معادل 80 میلیارد دلار با نرخ رسمی) و هزینه‌ها نیز در همین سطح پیش‌بینی شده است. با این حال، کسری واقعی حدود 1900 هزار میلیارد ریال (25.4 میلیارد دلار) تخمین زده می‌شود که عمدتاً از طریق استقراض از بانک مرکزی یا افزایش مالیات‌های غیرمستقیم جبران خواهد شد.

نسبت کسری به تولید ناخالص داخلی (GDP) در سال 2024 حدود 4.1 درصد بوده و برای 2025-2026، پیش‌بینی می‌شود به 3-4 درصد برسد، اما با توجه به ارزش واقعی ریال (که در بازار آزاد بیش از 100 هزار تومان به ازای هر دلار است)، کل بودجه تنها حدود 106 میلیارد دلار ارزش دارد - عددی که چندین برابر کمتر از بودجه‌های رقبای خلیجی است، جایی که عربستان با GDP 1100 میلیارد دلاری و کسری 3.3 درصدی، یا امارات با GDP 500 میلیارد و مازاد 4.2 درصدی، مقیاس‌های بسیار بزرگ‌تری را مدیریت می‌کنند. نحوه بودجه‌ریزی در ایران متمرکز و تحت نظارت شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا است. فرآیند از تابستان آغاز می‌شود و شامل پیش‌بینی درآمدهای نفتی (حدود 40 درصد کل درآمد)، مالیاتی (53 درصد افزایش به 2084 هزار میلیارد تومان) و غیرنفتی است. با این حال، شفافیت پایین است: تغییرات مکرر در ساختار بودجه (مانند حذف چهار صفر از ریال در 1404) و عدم دسترسی عمومی به جزئیات، تحلیل را دشوار می‌کند.

مدیریت کسری عمدتاً از طریق چاپ پول (مونتیزاسیون) انجام می‌شود که تورم را تشدید کرده و بار اصلی را بر دوش مصرف‌کنندگان می‌اندازد. وابستگی به نفت همچنان بالا (حدود 30-40 درصد) است، اما تحریم‌ها صادرات را به کانال‌های غیررسمی محدود کرده. نکات مثبت شامل افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال (مانند شبکه ملی اطلاعات با بودجه رکورددار) است، اما چالش‌ها مانند کمبود ارز خارجی و ناکارآمدی یارانه‌ها (بیش از 50 درصد هزینه‌ها) برجسته هستند. در مقایسه، کویت با وابستگی 90 درصدی به نفت و کسری 12.8 درصدی، چالش‌های مشابهی دارد، اما بحرین با کسری 7.8 درصدی و وابستگی 60 درصدی، از حمایت‌های منطقه‌ای بهره می‌برد که ایران فاقد آن است.

مروری بر ارقام و رویکردها

کشورهای GCC با ذخایر عظیم نفتی، بودجه‌های بزرگ‌تری دارند و بر تنوع اقتصادی تمرکز کرده‌اند. عربستان سعودی، بزرگ‌ترین اقتصاد منطقه، بودجه 2026 را با درآمد 1147 میلیارد ریال سعودی (306 میلیارد دلار)، هزینه 1310 میلیارد ریال و کسری 165 میلیارد ریال (44 میلیارد دلار، 3.3 درصد GDP) تصویب کرده است.

نسبت به 2025 (کسری 245 میلیارد ریال، 5.3 درصد GDP)، بهبود یافته، اما وابستگی به نفت 60 درصدی همچنان چالش است. بودجه‌ریزی عربستان از طریق وزارت دارایی و با تمرکز بر ویژن 2030 (تنوع به گردشگری و فناوری) انجام می‌شود و شفافیت بالایی دارد (رتبه جهانی 20-30).

امارات متحده عربی، با بودجه فدرال متعادل، در 2025 درآمد و هزینه را 71.5 میلیارد درهم (19.5 میلیارد دلار) حفظ کرده و برای 2026 به 92.4 میلیارد درهم افزایش داده است (افزایش 29 درصدی). مازاد بودجه حدود 4.2 درصد GDP پیش‌بینی می‌شود.

دبی به عنوان قطب، بودجه سه‌ساله 2026-2028 را با هزینه 302.7 میلیارد درهم و درآمد 329.2 میلیارد درهم تصویب کرده. رویکرد امارات بر سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و گردشگری استوار است و شفافیت از طریق گزارش‌های سالانه وزارت دارایی بالاست (رتبه 10-20). وابستگی به نفت تنها 20-30 درصد است، که آن را از ایران (30-40 درصد) متمایز می‌کند.

قطر، با اقتصاد گازی‌محور، بودجه 2026 را با درآمد 199 میلیارد ریال قطری (54.56 میلیارد دلار)، هزینه 220.8 میلیارد و کسری 21.8 میلیارد (6 میلیارد دلار) تصویب کرده. کسری از طریق بدهی داخلی و خارجی جبران می‌شود. بودجه‌ریزی قطر متمرکز بر برنامه ملی قطر 2030 است و 69.5 میلیارد ریال به آموزش و بهداشت اختصاص یافته. شفافیت متوسط (30-40) و وابستگی به هیدروکربن‌ها 70 درصدی است، مشابه عمان با 70 درصد وابستگی و کسری 1.4 درصدی (1.4 درصد GDP).

کویت، با بودجه سنتی نفتی، برای 2025/26 درآمد 18.23 میلیارد دینار (58.95 میلیارد دلار) و هزینه 24.5 میلیارد دینار پیش‌بینی کرده که کسری 6.3 میلیارد دینار (20.4 میلیارد دلار، 12 درصد افزایش نسبت به سال قبل) ایجاد می‌کند. فرآیند بودجه‌ریزی کویت اغلب با تأخیر مواجه است و شفافیت پایین‌تر از میانگین GCC (40-50) است. وابستگی به نفت 90 درصدی، چالش اصلی است، اما اصلاحات اخیر شامل کاهش یارانه‌ها است، که با هزینه 79 میلیارد دلاری در مقابل درآمد 59 میلیاردی، فشار بیشتری نسبت به ایران وارد می‌کند.

عمان، با رویکرد محافظه‌کارانه، بودجه 2026 را با درآمد 11.4 میلیارد ریال عمانی (29.77 میلیارد دلار)، هزینه 11.977 میلیارد و کسری 0.53 میلیارد (1.4 میلیارد دلار، کاهش 14.5 درصدی) تصویب کرده. تمرکز بر تنوع به معدن و گردشگری است و شفافیت از طریق گزارش‌های فصلی وزارت دارایی بالاست (20-30).

وابستگی به نفت 70 درصدی است، اما کسری پایین (1.4 درصد GDP) الگویی برای کنترل است. بحرین، کوچک‌ترین عضو GCC، بودجه دوساله 2025-2026 را با هزینه 8.9 میلیارد دینار بحرینی، درآمد 6.4 میلیارد و کسری 2.5 میلیارد (7.8 درصد GDP در 2025، 5.8 درصد در 2026) تصویب کرده. بدهی عمومی به 100 درصد GDP رسیده و مدیریت کسری از طریق کمک‌های GCC و افزایش مالیات انجام می‌شود. شفافیت متوسط (30-40) و وابستگی به نفت 60 درصدی است، که با GDP 40 میلیاردی، مقیاس کوچکی نسبت به ایران دارد اما مدیریت بهتری نشان می‌دهد.

این ارقام نشان‌دهنده تنوع در مقیاس و کارایی است: برای نمونه، درآمد قطر (54.6 میلیارد دلار) بیش از ایران (80 میلیارد) است، اما کسری آن (3 درصد GDP) پایین‌تر از 4.1 درصد ایران است، و امارات با مازاد، الگویی برای تعادل ارائه می‌دهد.

تفاوت‌های کلیدی در بودجه‌ریزی و مدیریت

از هر نظر، تفاوت‌ها عمیق است.

**نحوه بودجه‌ریزی**: در ایران، فرآیند سیاسی و متمرکز است و اغلب با تغییرات ایدئولوژیک (مانند یارانه‌های انرژی) همراه، در حالی که GCC از مدل‌های برنامه‌محور (مانند ویژن 2030 عربستان یا قطر 2030) استفاده می‌کند. امارات و عمان بودجه‌های چندساله دارند که ثبات ایجاد می‌کند، اما ایران سالانه و با تأخیر تصویب می‌شود. برای مثال، عربستان با درآمد 306 میلیارد دلاری و تمرکز بر تنوع، بودجه‌ای پویا دارد، در مقابل ایران با 80 میلیارد دلار و وابستگی 30-40 درصدی.

**کسری بودجه و مدیریت**: کسری ایران (4.1 درصد GDP، 25.4 میلیارد دلار) مشابه عربستان (3.3 درصد، 44 میلیارد) و قطر (3 درصد، 6 میلیارد) است، اما جبران آن از طریق چاپ پول تورم‌زا است، در مقابل GCC که از صندوق‌های ثروت ملی (مانند صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان با 925 میلیارد دلار) یا بدهی خارجی استفاده می‌کند. بحرین و کویت کسری بالاتری دارند (7.8 و 12.8 درصد، به ترتیب 6.7 و 20.4 میلیارد دلار)، اما حمایت GCC (مانند وام‌های عربستان به بحرین) کمک‌کننده است. ایران فاقد چنین شبکه‌ای است، و عمان با کسری 1.4 درصدی (1.4 میلیارد دلار) الگویی از کاهش است.

**وابستگی به نفت و تنوع**: همه کشورها نفت‌محورند، اما GCC در حال کاهش آن است: امارات به 20 درصد رسیده، عربستان با افزایش مالیات غیرنفتی به 30 درصد GDP. ایران، تحت تحریم، تنوع را از دست داده و درآمد غیرنفتی تنها 60 درصد است، اما ناکارآمد (مانند مالیات‌های تورم‌زا). کویت با 90 درصد وابستگی، آسیب‌پذیرتر است، اما قطر با 70 درصد و تمرکز گازی، تعادل بهتری دارد.

**شفافیت و نکات مهم**: GCC در شاخص شفافیت بودجه (Open Budget Index) رتبه‌های بهتری دارد (عربستان 20-30، امارات 10-20)، با گزارش‌های فصلی و دسترسی عمومی. ایران شفافیت پایینی دارد و تغییرات ساختاری بودجه را مبهم می‌کند. نکات مهم GCC شامل سرمایه‌گذاری در آموزش (قطر 30 درصد بودجه، 69.5 میلیارد ریال) و زیرساخت (عربستان 25 درصد، 1310 میلیارد ریال) است، در حالی که ایران بر دفاع (25 درصد) و یارانه‌ها تمرکز دارد که ناکارآمد است. بحرین با بدهی 100 درصدی GDP، ریسک بالاتری نسبت به ایران (بدهی خارجی 10 درصدی) دارد، اما مدیریت شفاف‌تری نشان می‌دهد. **تفاوت‌های ساختاری**: GCC از مازادهای گذشته برای صندوق‌های sovereign wealth استفاده کرده (قطر 475 میلیارد دلار)، اما ایران بدهی داخلی پنهان (از طریق بانک‌ها) بالاست. نوسانات نفت GCC را با سیاست‌های ضدچرخه‌ای (کاهش هزینه در قیمت پایین) مدیریت می‌کند، اما ایران با شوک‌های تحریمی روبرو است. برای نمونه، هزینه امارات (25.2 میلیارد دلار) با درآمد برابر، تعادل را حفظ می‌کند، در حالی که کویت با هزینه 79 میلیاردی در مقابل 59 میلیاردی، فشار بیشتری تحمل می‌کند.

شاخص‌های مطلوب کیفی برای بودجه ایران برای دستیابی به بودجه‌ای مطلوب، ایران باید شاخص‌های کیفی زیر را پیگیری کند:

1. **کاهش وابستگی به نفت**: هدف: کمتر از 20 درصد درآمد تا 2030. اقدام: افزایش درآمد غیرنفتی به 70 درصد GDP از طریق مالیات دیجیتال و صادرات غیرنفتی، مشابه امارات با 20-30 درصد وابستگی.

2. **کنترل کسری و ثبات مالی**: کسری زیر 3 درصد GDP، با ممنوعیت مونتیزاسیون و استفاده از اوراق بدهی شفاف. الگو: عمان با کاهش 14.5 درصدی کسری به 1.4 درصد.

3. **افزایش شفافیت**: رتبه Open Budget Index بالای 50، با گزارش‌های سه‌ماهه و دسترسی آنلاین به جزئیات، مانند عربستان (20-30).

4. **تمرکز بر سرمایه‌گذاری مولد**: حداقل 30 درصد بودجه به آموزش، بهداشت و نوآوری (الگوی قطر با 30 درصد)، به جای یارانه‌های مصرفی.

5. **مدیریت بدهی پایدار**: بدهی عمومی زیر 40 درصد GDP، با صندوق ثروت ملی برای ذخیره مازادهای نفتی، الهام‌گرفته از عربستان.

6. **ارزیابی عملکرد**: استفاده از KPIهای بودجه‌محور، مانند بازگشت سرمایه در پروژه‌ها، و نظارت مستقل، مشابه گزارش‌های فصلی عمان. این شاخص‌ها، با رفع تحریم‌ها، می‌تواند بودجه ایران را به سطح GCC برساند و رشد 4-5 درصدی GDP را تضمین کند، جایی که امارات با مازاد 4.2 درصدی و قطر با کسری 3 درصدی، نمونه‌های موفق هستند. مقایسه نشان می‌دهد بودجه ایران، علی‌رغم تلاش برای انقباض، از نظر حجم، شفافیت و تنوع عقب‌تر از همسایگان خلیجی است. GCC با مدیریت بهتر کسری و تنوع، ثبات بیشتری دارد: عربستان با کسری 3.3 درصدی، امارات با مازاد، و عمان با کاهش چشمگیر، در مقابل ایران با 4.1 درصد و چالش‌های تحریمی. پیگیری شاخص‌های مطلوب می‌تواند مسیر را تغییر دهد، اما نیازمند اصلاحات سیاسی - اقتصادی است. در نهایت، بودجه نه تنها ابزار مالی، بلکه نماد تعهد به توسعه پایدار است - فرصتی که ایران نباید از دست بدهد، به ویژه با پتانسیل GDP 400 میلیاردی که می‌تواند با الگوبرداری از GCC، به سطوح بالاتر برسد.