درباره آیتالله سیدابوالحسن اصفهانی
تهران - ایرنا - آیت الله سیدابوالحسن اصفهانی از مراجع تقلید جهان شیعه به شمار میرفت که تأثیر بسزایی در اتحاد جهان اسلام داشت. دوره حیات این عالم مجاهد چنان والا و نمایان بود که میتوان آن را پربارترین و نابترین دستاورد اندیشه اسلامی در عرصه علوم و معارف دینی برشمرد.
آیت الله سیدابوالحسن اصفهانی یکی از مراجع بزرگ شیعه بود که خلق و خوی نبوی داشت و در مراتب بلند علمی و عملی، گوی سبقت را از دیگران ربود و در عرصه سیاست و اجتماع نیز حضوری پررنگ داشت اما با این حال بسیار گمنام و ناشناخته باقی ماند. دوره حیات آیت الله اصفهانی شاهد تحولات سیاسی و اجتماعی بزرگی در ایران از جمله جنبش تنباکو، انقلاب مشروطیت، کودتای 1299 و برآمدن رضاخان، غوغای جمهوریت در 1302، انقراض سلطنت قاجار، دین ستیزی رضاخان و... بود. از این رهگذر آشنایی با ابعاد مختلف شخصیت این مرجع بزرگ شیعی و به ویژه تعامل او با قدرت های وقت یا موضع های سیاسی وی در قبال قانون اساسی مشروطه، مفهوم جمهوریت، تغییر سلطنت، اصلاحات دین ستیزانه رضاخان، اقلیت ها و... از اهمیت خاصی برخوردار است. (1)
مروری کوتاه بر زندگی آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی
سید ابوالحسن اصفهانی در 1284 قمری در یکی از روستاهای اصفهان چشم به جهان گشود. او دروس ابتدایی طلبگی را در زادگاه خود، نزد یکی از روحانیان آن دیار آغاز کرد و پس از گذراندن دوره ابتدایی تصمیم گرفت به حوزه علمیه اصفهان مهاجرت کند زیرا آن حوزه، در آن عصر یکی از حوزههای مهم شیعی به شمار میرفت.
او در اصفهان از محضر استادانی، همچون: ملا محمد کاشی، آیت الله کلباسی، آیت الله چهار سوقی، آیت الله درچهای، آیت الله جهانگیر خان قشقایی و... بهرههای فراوان برد و در همین ایام، خود نیز به تدریس ادبیات عرب، فقه و اصول میپرداخت.(2)
او برای بالا بردن معلومات خویش در سطح عالی و بهرهگیری از دانش شخصیت های علمی حوزه های نجف و سامرا در 1307 قمری رهسپار عراق شد. وی مدت سه سال در کربلا و سامرا به سر برد. مشهورترین اثر آیت الله اصفهانی، کتاب جامعی در فقه به نام «وسیلهالنجاه» است که شامل بیشتر مسایل فقهی مورد نیاز برای مسلمانان در آن عصر بود. بسیاری از فقها و مراجع بزرگ بر این کتاب حاشیه زده و شرح نوشتهاند. برخی کتب فقهی که بنا بر ترتیب کتاب «وسیلهالنجاه» نگارش یافتهاند، عبارتاند از: «تحریر الوسیله» اثر امام خمینی (ره) و نیز حواشی آیات عظام: بجنوردی، حمامی، شاهرودی، میلانی، خویی، گلپایگانی و....(3)
تألیفات آیت الله اصفهانی
انیس المقلدین، حاشیه بر تبصره علامه، حاشیه بر عروه الوثقی، حاشیه بر نجاه العباد، ذخیره العباد، شرح کفایه الاصول، منتخب الرسائل، مناسک حج، ذخیره الصالحین و وسیله النجاه الصغری از جمله آثار برجای مانده از این مجاهد اندیشمند است.
آیت الله اصفهانی در علوم شرعی و معارف اسلامی تبحر خاصی داشت و در این میدان، گوی سبقت را از دیگران ربود و محقق، مدقق و فقیهی اصولی، رجالی و... به شمار میرفت. افزون بر آن، وی به صفات و ملکات اخلاقی نبوی آراسته بود. فروتنی، بزرگواری، خویشتنداری، ایثار، سادهزیستی، کرامت طبع، سخاوت، توکل بر خدا و توسل به ائمه اطهار (ع) از جمله فضایل اخلاقی این آیت بزرگ الهی بود. بسیاری از دانشوران فقه و اصول و مجتهدان عالی قدر در مکتب علمی آیت الله اصفهانی حاضر میشدند. (4)
ژرف اندیشی آیت الله اصفهانی
آیت الله اصفهانی دارای ذوقی سلیم، فهمی نیکو و نظری صائب در استنباط و درک احکام و مسایل شرعی بود و همین خصوصیت، او را در مجالس علمی، زبانزد اهل دانش کرده بود. همچنین ژرف نگری وی و تأمل و تعمق بسیارش در مسایل علمی ستودنی بود. جولان فکری و پژوهش بسیار او در جوانب هر مساله باعث میشد که در یک موضوع، نظریات گوناگونی در طول زمان، ارایه کند و در مسایل پیچیده فقهی به گره گشایی بپردازد. با این همه تا مدت های طولانی، حلقه درس او را شاگردانی اندک تشکیل میدادند.
آیت الله امین جبل عاملی ادیب و شرححالنگار شیعی، درباره آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی میگوید: «در 1352 قمری در سفر به عراق، او را ارزیابی کردم. دیدم مردی است، دارای فکری بزرگ که میدان اندیشهاش وسیع است، در علم و فقه بسیار وسعت نظر دارد، دورنگر است و ژرف اندیش، دارای رأیی صائب و تدبیری نیکو و بسیار موقعیت شناس است. بر همه مردم، شفیق و مهربان و دارای نفس سخاوتمند و سیاستی بزرگ است و همین ویژگی ها باعث شده است که ریاست و زعامت عامه شیعیان را به دست گیرد؛ چون شایستگی چنین منصب و مقامی را دارد.»(5)
فعالیت ها و موضع گیری های سیاسی
در 1302 خورشیدی سید ابوالحسن اصفهانی به همراه چند تن دیگر از علما از عراق به ایران تبعید شدند. در این برهه از زمان قاجاریان پایگاه سنتی خود را در میان مردم از دست داده بودند و اکثریت نمایندگان مجلس هم طرفدار تغییر رژیم از مشروطه سلطنتی به جمهوریت بودند اما سردار سپه از این تصمیم منصرف شد و بزرگترین دلیل منصرف شدن او از جمهوریت این بود که رهبران روحانی از جمله آیت الله اصفهانی تغییر نظام سیاسی ایران را به جمهوری مصلحت ندانستند و در ملاقاتی که سردار سپه در قم، با سه مرجع بزرگ وقت سیدابوالحسن اصفهانی، میرزا حسین نائینی و شیخ عبدالکریم حائری یزدی داشت، علماء نظر خود را در مورد جمهوری به او اطلاع دادند. رضاخان پس از بازگشت از قم، اعلامیهای صادر کرد که با توافق مراجع تقلید از جمهوریت منصرف شدهاست و علماء نیز در قم اعلامیه واحدی حاکی از همین توافق منتشر کردند.(6)
آیت الله اصفهانی همچنین در مبارزه ضداستعماری روحانیت شیعه در عراق فعال بود. گفت وگو و تبادل نظر مداوم و حضور در محضر ملا محمد کاظم خراسانی، آگاهی سیاسی آیت الله اصفهانی را وسیع تر و عمیق تر ساخت. به همین سبب در دوره دوم مجلس به عنوان یکی از علمای واجد شرایط از طرف استاد خود آخوند خراسانی به مجلس شورا معرفی شد که البته از این امر سرباز زد. او پس از وفات آیت الله نائینی و درگذشت آقا ضیاءعراقی، مرجعیت تقلید شیعیان را در بخش عمده جهان تشیع در دست گرفت.
آنچه درباره زندگی سیاسی آیت الله اصفهانی اهمیت فراوان دارد و به محل مناقشه در مورد زندگی او تبدیل شده است، مواضع وی در برابر اجرای اصل دوم متمم قانون اساسی است. در واقع اصل دوم متمم قانون اساسی متضمن نظارت شرعی بر قوانین مجلس بود که یکی از دلایل طرح آن تدوین اصولی در متمم قانون اساسی بود. اهمیت نقش آیت الله اصفهانی از آن جهت است که او به عنوان مرجع شیعیان و مطابق با اصل دوم متمم قانون اساسی وظیفه معرفی علمای واجد شرایط را بر عهده داشتند.(7)
سرانجام و درگذشت آیت الله اصفهانی
آیت الله اصفهانی تا واپسین سال حیات خویش در نجف اشرف ماندگار بود. او در اواخر عمر خویش به بیماری های گوناگون مبتلا شد و سرانجام در 1325 خورشیدی و در 81 سالگی دار فانی را وداع گفت و پیکر شریف آن مرجع در صحن مطهر امیرمؤمنان (ع) به خاک سپرده شد.
پی نوشت:
1. ربانی خلخالی، علی، شهدای روحانیت شیعه در 100 سال اخیر، 1402 قمری، 1352 خورشیدی
2. رازی، گنجینه دانشمندان، ج1، ص 218
3. امین، سیدمحسن، همان جا، ج9، 332
4. قمی، حاج شیخ عباس، الکنی و الالقاب، تهران، اسلامیه، 1351، ج4
5. طبسی نجفی، محمدرضا، الشیعه و الرجعه، نجف، 1385 ق
6. بامداد، مهدی، رجال، تهران چاپخانه بانک بازرگانی، 1347 ش
7. بلاغی، عبدالحجت، تاریخ نائین، تهران، مظاهری، بی تا
*س_برچسبها_س*