قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء چیست و چه تفاوتی با «قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء» و «قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء» دارد؟

خبرآنلاین - نام «قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص)» با تاریخ جنگ ایران و عراق گره خورده است؛ نهادی که در میانه جنگ و در پاسخ به یک مسئله مشخص شکل گرفت: چگونه می‌توان توان ارتش، سپاه و سایر ظرفیت‌های نظامی را در یک عملیات مشترک، زیر یک فرماندهی هماهنگ قرار داد؟ نکته مهم این است که نباید «قرارگاه مرکزی خاتم النبیاء» را با «قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء» یکی دانست.

قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) در سال 1362 و در آستانه عملیات خیبر شکل گرفت. پیش از آن، قرارگاه کربلا نقش مهمی در هماهنگی عملیات ارتش و سپاه داشت، اما تجربه عملیات‌های جنگ و اختلافات موجود در شیوه فرماندهی دو نیرو، نیاز به ایجاد ساختاری با جایگاه بالاتر را آشکار کرده بود. بر اساس روایت‌های منتشرشده، این قرارگاه در 30 بهمن 1362 و همزمان با صدور حکم امام خمینی (ره) برای حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی شکل گرفت. از همان ابتدا، فلسفه وجودی قرارگاه روشن بود: ایجاد یک مرکز فرماندهی مشترک که بتواند عملیات‌ها را طراحی، هماهنگ و هدایت کند و میان نیروهایی که هرکدام ساختار و فرماندهی مستقل خود را داشتند، یک تصمیم عملیاتی واحد ایجاد کند.

قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء اما مجموعه ای متفاوت است. این قرارگاه بعد از پایان جنگ و در سال 1368 شکل گرفت و مأموریت آن استفاده از ظرفیت‌های مهندسی سپاه برای عمران و آبادانی کشور بود. این قرارگاه بعدها به یکی از مجموعه‌های بزرگ اجرای پروژه‌های زیرساختی در حوزه‌هایی مانند نفت و گاز، آب، نیرو، راه و حمل‌ونقل تبدیل شد.

قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء (پداجا) قرارگاهی نظامی در ایران است، که زیر نظر ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کندو مسئولیت هماهنگی و بهره‌برداری از فعالیت‌های پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، همچنین تقویت شبکه یکپارچه فرماندهی و کنترل پدافند هوایی ایران را برعهده دارد. این قرارگاه در سال 1371 برای هماهنگی واحدهای پدافند هوایی ارتش و سپاه پاسداران آغاز به‌کار کرد و در سال 1387 زیرنظر ستاد فرماندهی کل ارتش جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت، اما در سال 1398 با مستقل شدن نیروی پدافند هوایی ارتش، به موقعیت بالادستی گذشته بازگردانده شد. در ساختار سازمانی جدید، این قرارگاه هدایت و کنترل عملیاتی یگان‌های پدافند هوایی نیروهای مسلح ایران را برعهده دارد.

پاسخ به یک خلأ تاریخی

تأسیس قرارگاه خاتم‌الانبیا (ص) را باید بخشی از تجربه جنگ دانست. ارتش و سپاه در سال‌های ابتدایی جنگ، علاوه بر تفاوت‌های سازمانی، در شیوه طراحی و اجرای عملیات نیز رویکردهای متفاوتی داشتند. با بزرگ‌تر شدن عملیات‌ها، این تفاوت‌ها بیش از گذشته خود را نشان می‌داد.

خبرگزاری تسنیم در گزارشی با اشاره به این تاریخچه نوشته است که «قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) برای پر کردن همین فاصله شکل گرفت. در ساختار جدید، این قرارگاه بالاتر از قرارگاه‌های اصلی ارتش و سپاه قرار گرفت و وظیفه هماهنگی میان آنها را برعهده گرفت. طرح‌های عملیاتی در این سطح بررسی می‌شد و پس از تصمیم‌گیری، برنامه‌های عملیات به قرارگاه‌های عملیاتی ابلاغ می‌شد».

بنابراین قرارگاه خاتم تنها یک ستاد اداری نبود؛ بلکه مرکز تصمیم‌گیری و هدایت عملیات مشترک بود. اهمیت آن نیز دقیقاً از همین نقطه ناشی می‌شد: تبدیل ظرفیت‌های جداگانه نیروهای مسلح به یک توان عملیاتی مشترک.

از خیبر تا عملیات‌های بزرگ

اولین آزمون جدی قرارگاه جدید، عملیات خیبر بود؛ عملیاتی که در اسفند 1362 آغاز شد و یکی از مهم‌ترین عملیات‌های جنگ در منطقه هورالعظیم به شمار می‌رفت. قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) در این عملیات نقش هماهنگ‌کننده میان قرارگاه‌های ارتش و سپاه را برعهده داشت. پس از آن، نقش این قرارگاه در عملیات‌های بزرگ جنگ تثبیت شد. قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) به تدریج به سطحی رسید که برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر عملیات‌های مشترک نیروهای مسلح را برعهده داشت.

در این ساختار، قرار نبود قرارگاه خاتم جایگزین ارتش یا سپاه شود. مأموریت اصلی آن ایجاد یک سطح فرماندهی بالاتر برای هماهنگی میان این نیروها بود؛ به همین دلیل، تاریخ این قرارگاه را می‌توان تاریخ تلاش برای حل مسئله «فرماندهی مشترک» در جنگ دانست.

«خاتم» با چند چهره متفاوت

یکی از نکات مهم درباره نام خاتم‌الانبیا، وجود چند مجموعه نظامی با همین عنوان است؛ موضوعی که گاهی باعث اشتباه در گزارش‌های رسانه‌ای می‌شود.

«قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص)» یک نهاد عملیاتی در ساختار نیروهای مسلح است که مأموریت آن فرماندهی و هماهنگی عملیات مشترک است. در کنار آن، «قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا (ص)» مأموریت تخصصی خود را در حوزه دفاع هوایی دنبال می‌کند و «قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا (ص)» نیز ساختاری متفاوت با مأموریت‌های عمرانی و اقتصادی در سپاه است. این سه مجموعه را نباید یک نهاد واحد تلقی کرد. همین تمایز در شرایطی که بحث ادغام اخیر مطرح شده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چرا که موضوع ادغام مورد اشاره، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) و ستادکل نیروهای مسلح است، نه قرارگاه سازندگی یا قرارگاه پدافند هوایی.

از میدان جنگ تا ساختار دائمی

قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) اگرچه در دل جنگ متولد شد، اما مأموریت آن به پایان جنگ محدود نماند. پس از جنگ تحمیلی، این قرارگاه همچنان به عنوان بخشی از ساختار فرماندهی و هماهنگی عملیات نیروهای مسلح به فعالیت خود ادامه داد و با تغییر ماهیت تهدیدها، مأموریت‌ها و شیوه‌های فرماندهی نیز دستخوش تحول شد.

در سال‌های بعد، قرارگاه به تدریج با شرایطی مواجه شد که در آن جنگ دیگر الزاماً به شکل نبرد کلاسیک زمینی تعریف نمی‌شد. توسعه توان موشکی و پهپادی، اهمیت پدافند هوایی، جنگ الکترونیک، اطلاعات و سپس ابعاد سایبری، مفهوم عملیات مشترک را نیز تغییر داد. اگر در دهه 60 مسئله اصلی هماهنگی ارتش و سپاه در یک عملیات زمینی و گسترده بود، در دهه‌های بعد فرماندهی عملیات به معنای هماهنگ کردن مجموعه‌ای از ظرفیت‌های بسیار متنوع‌تر شد.

فرماندهان در رأس قرارگاه

تاریخ قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) با نام فرماندهان نظامی متعددی گره خورده است. غلامعلی رشید یکی از شناخته‌شده‌ترین فرماندهان این قرارگاه بود که سال‌ها در ساختار فرماندهی آن حضور داشت و در سال 1395 نیز به فرماندهی قرارگاه منصوب شد. پس از او، علی شادمانی برای مدتی کوتاه این مسئولیت را برعهده گرفت و سپس سرلشکر علی عبداللهی به عنوان فرمانده قرارگاه معرفی شد. این تغییرات در سال‌های اخیر، همزمان با تحول شرایط امنیتی منطقه و افزایش اهمیت آمادگی عملیاتی نیروهای مسلح اتفاق افتاد. در این میان، جایگاه فرمانده قرارگاه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این فرد در نقطه‌ای قرار می‌گیرد که باید ظرفیت‌های مختلف نیروهای مسلح را در یک چارچوب عملیاتی هماهنگ کند.

قرارگاه در عصر جنگ چندلایه

قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) امروز دیگر با همان میدان نبرد دهه 60 مواجه نیست. جنگ مدرن، ترکیبی از توان موشکی، پهپادی، هوایی، دریایی، پدافندی، اطلاعاتی و سایبری است. بنابراین مفهوم «عملیات مشترک» نیز از هماهنگی چند یگان نظامی فراتر رفته و به ایجاد یک تصویر مشترک از کل میدان تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، قرارگاه باید بتواند اطلاعات حوزه‌های مختلف را در کنار یکدیگر قرار دهد و از آن تصویری واحد برای تصمیم‌گیری عملیاتی ایجاد کند. همین تغییر ماهیت میدان، اهمیت ساختارهایی مانند قرارگاه مرکزی را افزایش داده است؛ چراکه سرعت تصمیم‌گیری و هماهنگی میان نیروها می‌تواند در نتیجه یک درگیری تعیین‌کننده باشد.

به همین دلیل، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) را باید نه فقط یک یادگار از دوران جنگ، بلکه ساختاری دانست که در طول چهار دهه همراه با تغییر شکل تهدیدها تغییر کرده است.

قرارگاه در آستانه یک تغییر بزرگ

اکنون قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) در آستانه مهم‌ترین تغییر ساختاری خود قرار گرفته است؛ قرار گرفتن در ساختاری واحد در کنار ستادکل نیروهای مسلح. این تحول، معنای مهمی برای جایگاه تاریخی قرارگاه دارد. در چهار دهه گذشته، قرارگاه خاتم بیشتر نماینده «میدان» و فرماندهی عملیات مشترک بوده و ستادکل نماینده «ستاد»، برنامه‌ریزی و سیاستگذاری کلان. ادغام این دو، در صورت اجرای کامل، می‌تواند فاصله تاریخی میان این دو سطح را کاهش دهد.

به این ترتیب، قرارگاهی که در سال 1362 برای حل مسئله فرماندهی مشترک در جنگ شکل گرفت، اکنون در شرایطی قرار دارد که خودِ مفهوم فرماندهی مشترک در حال تغییر است. اگر در گذشته مسئله اصلی هماهنگ کردن ارتش و سپاه در یک عملیات بود، امروز مسئله هماهنگی مجموعه‌ای از ظرفیت‌های پیچیده در میدانی چندلایه است.

قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) از دل یک نیاز جنگی متولد شد؛ چهار دهه در ساختار دفاعی کشور باقی ماند و اکنون با ادغام در ساختار ستادکل، می‌تواند وارد فصل تازه‌ای از حیات خود شود. فصل تازه‌ای که در آن مرز میان «مرکز تصمیم‌گیری» و «مرکز فرماندهی عملیات» بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک خواهد شد.

1717