تلاش‌های 8 ساله برای احیا دریاچه ارومیه در خطر است؛ راکد ماندن پروژه‌های احیا در یکسال گذشته

به گزارش خبرآنلاین، این روزها مباحث محیط زیستی مورد توجه قرار گرفته است، اگر قرار باشد لیستی از آن‌ها تهیه شود بدون شک موضوع خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها جایی در بالای این لیست دارد، به ویژه مسئله‌ی احیای دریاچه ارومیه، دریاچه‌ای که برای جلوگیری از خشک شدن آن ستادی با همین عنوان تشکیل شد. این ستاد از سال 1393 برخی اقدامات برای احیای دریاچه انجام داده است، حالا محمدمسعود تجریشی، مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه در گزارشی به برسی اقدامات این ستاد و نتایج آن پرداخته است، این گزارش که در 6 بند تهیه شده به موضوع طرح انتقال آب از سد کانی‌سیب، طرح انتقال آب از سد سیلو، طرح تکمیل تصفیه خانه حوضه آبریز دریاچه ارومیه، اقدامات تثبیت کانون‌های بحرانی تولید گردوغبار حاشیه دریاچه ارومیه، پروژه‌های افزایش بهره‌وری مصرف آب و حفاظت و بهره‌برداری منابع آب حوضه، و منابع اعتباری پرداخت شده به طرح ملی نجات دریاچه ارومیه پرداخته است.

در شرح این گزارش آمده که «همانگونه که مستحضرید طرح ملی نجات دریاچه ارومیه بنا به پاسخ به خواست عمومی و آسیب‌شناسی‌های زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی انجام گرفته در سال 1392 به تصویب رسید و ضمن تشکیل کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه متشکل از 7 وزیر، 2 معاون رئیس جمهور و 3 استاندار حوضه آبریز دریاچه ارومیه، مأمور به اجرا، نظارت و پایش راهکارهای 27گانه این طرح با هدف غایی تأمین نیاز زیست محیطی سالانه دریاچه ارومیه به میزان 3426 میلیون متر مکعب گردید. طی 8 سال گذشته با همکاری، همفکری و تدبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه مجموعاً 60106 میلیارد ریال اعتبار در این طرح ملی هزینه شده است که گزارش عملکرد این اعتبارات به شرح زیر ارائه می‌گردد:

1. طرح انتقال آب از سد کانی‌سیب به دریاچه ارومیه: این طرح انتقال آب به عنوان پروژه‌های ماندگار دولت، ذیل پروژه‌های مهار آب‌های مرزی خروجی از کشور، با موافقت مقام معظم رهبری (مد ظله‌العالی) در سال 1393 و تأمین اعتبار از محل صندوق توسعه ملی کشور در دستور کار قرار گرفت و مقرر شد سالانه 623 میلیون متر مکعب آب به دریاچه ارومیه منتقل نماید. طی 8 سال گذشته مجموعاً 28524 میلیارد ریال به طرح پرداخت شده و بنا به گزارش وزارت نیرو در تیر ماه سال 1400، این پروژه 94 درصد پیشرفت فیزیکی داشته که به دلیل عدم پیشرفت مناسب در یک سال گذشته بهره‌برداری آن تاکنون محقق نشده است.

2. طرح انتقال آب سد سیلوه به دریاچه ارومیه: این طرح نیز به مانند طرح انتقال آب سد کانی‌سیب به دریاچه ارومیه، ذیل طرح‌های مهار آبهای مرزی خروجی از کشور است که مجموعاً از محل صندوق توسعه ملی کشور 4997 میلیارد ریال به این پروژه پرداخت شده و مقرر است سالانه 95 میلیون متر مکعب آب به دریاچه ارومیه منتقل کند. بنا به گزارش وزارت نیرو تمامی اجزای این پروژه رسماً افتتاح شده است (متأخرترین سد چپرآباد در خرداد 1399)، لکن بهره‌برداری این پروژه تاکنون انجام نگرفته است.

3. طرح تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب حوضه آبریز دریاچه ارومیه و انتقال به دریاچه ارومیه: بنا بر توافق انجام گرفته در سال 1394 با شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور مقرر شد پساب تمامی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب حوضه آبریز دریاچه ارومیه به میزان سرجمع 300 میلیون متر مکعب به دریاچه ارومیه منتقل گردد. در این زمینه با توجه به اهمیت بهداشتی و وسعت تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهر ارومیه و تبریز، تکمیل این دو پروژه و خطوط انتقال پساب در دستور کار شرکت‌های آب و فاضلاب استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی قرار گرفت تا مجموعاً 176 میلیون متر مکعب از نیاز زیست محیطی دریاچه ارومیه را تأمین نماید. علیرغم پرداخت 8171 میلیارد ریال اعتبار به این پروژه‌ها و پیشرفت فیزیکی به ترتیب 87 و 96 درصد بخش مایع مدول دوم تصفیه‌خانه فاضلاب شهر تبریز و مدول سوم تصفیه‌خانه فاضلاب شهر ارومیه در تیر ماه سال 1400، از آن زمان تاکنون نیز این دو پروژه به بهره‌برداری نرسیده‌اند.

ماحصل جمع‌بندی بندهای فوق این خواهد بود که 68 درصد از اعتبارات پرداختی تحت عنوان طرح ملی نجات دریاچه ارومیه (40872 میلیارد ریال) برای اجرای چهار پروژه‌ای هزینه شده است که با وجود درصدهای پیشرفت بالای 90 درصد در پایان تیرماه 1400، طی یکسال گذشته راکد مانده و همچنان به بهره‌برداری نرسیده‌اند.

4. اقدامات تثبیت کانون‌های بحرانی تولید گردوغبار حاشیه دریاچه ارومیه: بنا به مخاطرات ناشی از خشک شدن بستر دریاچه ارومیه و وقوع طوفان‌های گردوغبار برای ساکنان حاشیه دریاچه ارومیه، تثبیت کانون‌های بحرانی این حوضه در دستور کار کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه قرار گرفت. پرداخت 1179 میلیارد ریال و انجام عملیات اجرایی در وسعت 23200 هکتار در حوضه آبریز دریاچه ارومیه در این پروژه‌ها منجر شد تا سطح مناطق فوق‌بحرانی تولید غبار در این حوضه از 59000 هکتار به 23000 هکتار معادل 61 درصد کاهش یابد.

5. پروژه‌های افزایش بهره‌وری مصرف آب و حفاظت و بهره‌برداری منابع آب حوضه: بنا به اجماع نظر تمامی کارشناسان و متخصصین حوزه آب، کشاورزی و محیط زیست، توسعه کشاورزی و افزایش مصرف آب مهمترین عامل وقوع بحران و خشکی دریاچه ارومیه بوده است. در این خصوص از سال 1393 ضمن تصویب ممنوعیت توسعه کشاورزی و افزایش هرگونه برداشت از منابع آب حوضه، اقدامات اجرایی و مطالعات گسترده جهت افزایش بهره‌وری و کاهش بهره‌وری مصرف آب در بخش کشاورزی در دستور کار وزارت نیرو (پروژه‌های حفاظت و بهره‌برداری منابع آب) و وزارت جهاد کشاورزی (پروژه‌های افزایش بهره‌وری مصرف آب بخش کشاورزی) قرار گرفت. در این خصوص با پرداخت 8504 میلیارد ریال به وزارت نیرو و 7625 میلیارد ریال به وزارت جهاد کشاورزی، 377 میلیون متر مکعب از مصارف کشاورزی از محل سدهای ملی حوضه آبریز کاهش یافته است. با انجام مطالعات تکمیلی توسط اساتید، مشاورین و کارشناسان داخلی (دانشگاه ارومیه، دانشگاه تبریز، مهندسی مشاور یکم و...) و بین‌المللی و بر پایه پیش‌نیازهای سازه‌ای تأمین شده طی 8 سال گذشته، برنامه جامع «افزایش بهره‌وری و کاهش مصرف آب کشاورزی (بهکاشت)» تدوین شده و با هماهنگی دستگاه‌های اجرایی ذیربط طی یک برنامه 5 ساله، مقرر است 611 میلیون متر مکعب دیگر از مصارف بخش کشاورزی کاسته و به دریاچه ارومیه اختصاص یابد.

6. سایر منابع اعتباری پرداخت شده به طرح ملی نجات دریاچه ارومیه به میزان سرجمع 1106 میلیارد ریال به سازمان حفاظت محیط زیست به جهت اجرای پروژه‌های احیای اکولوژیکی دریاچه ارومیه اعم از قرق و ممنوعیت چرای دام، تجهیز و تأسیس مرکز آینده‌پژوهی دریاچه ارومیه، نظارت و پایش اقدامات احیای دریاچه ارومیه، استانداری‌های حوضه آبریز دریاچه ارومیه به جهت انجام اقدامات جامع فرهنگی و اجتماعی و جلب مشارکت عمومی و وزارت راه و شهرسازی به جهت انجام مطالعات احداث میانگذر دوم دریاچه ارومیه پرداخت شده است.

نکته قابل تأمل در رابطه با دریاچه ارومیه و به طور کلی عرصه‌های تالابی، پویایی آن‌ها است؛ بدین معنی که تأمین نیاز زیست محیطی سالانه آنها در یک سال آبی (از ابتدای مهر تا پایان شهریور سال بعد) مصادف با بهبود وضعیت و عدم تأمین آن منجر به خشک شدن و بروز مخاطراتی از قبیل طوفان‌های گردوغبار خواهد شد. در چنین شرایطی و با توجه به عدم بازدهی کامل پروژه‌های مهم سخت‌افزاری و عمرانی طرح ملی نجات دریاچه ارومیه با سهم 68 درصد از کل اعتبارات پرداختی به این پروژه طی 8 سال گذشته و مضافاً عدم تأمین کامل نیاز زیست محیطی دریاچه ارومیه از سدهای ملی حوضه آبریز دریاچه ارومیه و برنامه‌ریزی برای ذخیره بیش از نیاز در پایان سال آبی در این سدها، قابل پیش‌بینی بود دریاچه ارومیه در حال حاضر شرایط نگران‌کننده‌ای داشته باشد. مهمتر آنکه عواقب ناخوشایندی بالاخص در پایان تابستان در انتظار دریاچه خواهد بود و تسری این شرایط به سال‌های آتی منجر خواهد شد کلیه اقدامات انجام گرفته و اعتبارات تأمین شده طی 8 سال گذشته نیز عملاً هدر رود. در این خصوص خوب است به مقایسه سال آبی جاری با سال آبی 96-1395 پرداخته شود. مطابق گزارش سازمان هواشناسی کشور در حوضه آبریز دریاچه ارومیه از ابتدای مهر تا پایان خرداد، مجموعاً 268 میلی‌متر بارش رخ داده که در تاریخ مشابه در سال آبی 96-1395، میزان بارش 273 میلی‌متر بوده است. در چنین شرایطی با بارش یکسان، در سال آبی جاری تراز دریاچه ارومیه نسبت به ابتدای مهر ماه 5 سانتی‌متر کاهش یافته و در سال 96-1395، نسبت به ابتدای مهر با 25 سانتی‌متر افزایش تراز همراه بوده است.

لذا امید است با همکاری و همفکری کلیه دست‌اندرکاران، ذینفعان، ذیمدخلان، سیاست‌گذاران و دستگاههای اجرایی ذیربط و بر پایه برنامه‌ریزی نرم‌افزاری دقیق، علمی و فنی انجام گرفته توسط مشاورین مجرب داخلی و بین‌المللی در سال‌های آتی و بهره‌برداری پروژه‌های عمرانی و سخت‌افزاری طرح ملی نجات دریاچه ارومیه شاهد احیای نهایی و پایدار دریاچه ارومیه باشیم.

233233