علوم انسانی اسلامی؛ دغدغه راهبردی علامه مصباح
علامه با نگاه تمدنسازانه، پروژههای علمی متعددی را برای پیوند حوزه و دانشگاه طراحی کرد و به یادگار گذاشت.
خبرگزاری تسنیم؛ علامه محمدتقی مصباح یزدی در طول حیات علمی و انقلابی خود همواره دغدغه پرورش نیروهای متعهد و متخصص را داشت؛ دغدغهای که از سالهای پیش از انقلاب با تربیت شاگردان برای مقابله با موج اندیشههای مارکسیستی آغاز شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در قالب پروژههای بزرگتر ادامه یافت. ایشان با نگاه راهبردی به خلأهای فکری و نظری در جامعه، به ویژه در حوزه علوم انسانی، تلاش کرد تا با تأسیس مؤسسات آموزشی و پژوهشی و ایجاد بسترهای کادرسازی، زمینه تولید علم دینی و نظریهپردازی اسلامی را فراهم کند. تأسیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) در سال 1374 نقطه اوج این مسیر بود؛ مرکزی که با هدف تربیت طلاب و پژوهشگران در رشتههای تخصصی علوم انسانی اسلامی شکل گرفت و توانست در عرصه علمی کشور جایگاه ویژهای پیدا کند. این حرکت نشان میدهد که علامه مصباح یزدی نه تنها به فکر پاسخگویی به نیازهای روز جامعه بود، بلکه افق بلندتری را دنبال میکرد؛ ساخت نرمافزارهای تمدن اسلامی و آمادهسازی نیروهایی که بتوانند در عرصههای علمی و مدیریتی کشور نقشآفرینی کنند.در اینباره حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، در برنامه «همین حوالی» گفتوگویی با حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی مصباح، فرزند مرحوم علامه مصباح یزدی و عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، صورت داده است. بخش نخست این برنامه با عنوان «اندیشه علامه مصباح؛ نقش صددرصدی مردم در تحقق حکومت» در خبرگزاری تسنیم منتشر شد. و آنچه در ذیل میخوانید بخش دوم و پایانی این گفتوگو است.
تسنیم: در این بخش میخواهیم به فعالیت های علامه مصباح در تشکیل مؤسسه و یا مؤسسات و همچنین کادرسازی که داشتند بپردازیم. ایشان در چند دهه اخیر چه پروژه ذهنی داشتند یعنی دنبال چه بودند که این سیر را آمدند. با فراز و نشیبهایی که بود چیزی به نام مؤسسه پژوهشی امام خمینی (ره) و اساتید برجسته در لایه های متعدد شکل گرفته و طلاب زیادی در مؤسسه امام تربیت شدند و در برخی از برههها دانشآموختگان مؤسسه به مراکز علمی خارج از کشور نیز گسیل شدند؛ مرحوم علامه به دنبال چه بوده و به چه فکر می کرده؟ چه چیزی را لازم و یا کم می دید؟ ایشان در انقلاب اسلامی به دنبال پرکردن چه خلائی بوده است؟
بله در برهههای مختلف نیازهایی را که ایشان به خصوص در جنبههای فکری تشخیص میدادند سعی میکردند در حتیمقدور آن خلأها را پوشش دهند؛ مثلا قبل از انقلاب که مؤسسه در راه حق وجود داشت آیتالله مصباح در دورهای که فعالیت مارکسیستها بسیار شدید شده بود و موج تفکر مارکسیستی جوانان را به خصوص جذب کرده بود با توجه به آن جنبه مبارزاتی که در زمان طاغوت. ایشان احساس کردند باید یک عدهای را تربیت کنند تا بتوانند شبهات آنها را پاسخ دهند و به صورت علمی وارد شوند و اینها را حلاجی کنند و براساس مبانی پاسخهای صحیحی بدهند.
تسنیم: این همان سنگربانی اعتقادی قبل از انقلاب بوده است.
بله لذا ایشان دورهای را در مؤسسه در راه حق تعریف کردند برای آموزش عدهای که برای پاسخگویی به این شبهات تربیت شوند و یک سلسله کتابهایی را تحت عنوان پاسداری از سنگرهای ایدئولوژیک نوشتند که پاسخ به این شبهات مارکسیستی بود. در آن زمان این نیازِ روز فکری جامعه بود. بعد از آن بحث علوم انسانی مطرح شد، بعد از انقلاب فرهنگی و بحثها برای باز شدن دانشگاهها در پیامی که حضرت امام (ره) به ستاد انقلاب فرهنگی دادند فرمودند که دانشگاهها را باز کنید ولی برای رشتههای علوم انسانی دستتان را نزد حوزههای علیمه دراز کنید. آنجا بود که علامه مصباح پرداختند به علوم انسانی و دفتر همکاری حوزه و دانشگاه را راهاندازی کردند تا تعدادی از اساتید دانشگاه و فضلای حوزه مباحث علوم انسانی را مباحثه کنند و زمینهای برای تولید علوم انسانی اسلامی در دهه شصت و در امتداد فرمان امام شکل بگیرد. یعنی ستاد انقلاب فرهنگی بعد از اینکه امام فرمودند آمدند خدمت جامعه مدرسین و اعضای محترم جامعه مدرسین این کار را به علامه مصباح یزدی محول کردند. آن کار تا جایی پیش رفت و بعد به دلیل مشکلات و موانعی که از طرف ستاد ایجاد شده بود نیمهکاره رها شد.
آیتالله مصباح به این نتیجه رسیدند که این کار اساسی و مهم که هم مطالبه رهبری و هم برای جمهوری اسلامی یک اصل بوده و جمهوری اسلامی بدون اقتصاد سیاسی و بدون سیاست اسلامی تحقق نمییافت. با توجه به این نکته احساس نیاز کردند تا عدهای را تربیت کنند تا این کار انجام شود و چون نیروهایی بالفعل به آن اندازه نداریم که بتوانند این نیاز جامعه اسلامی و نظام اسلامی را پوشش دهد، لذا یک بخشی را در مؤسسه در راه حق برای این کار طراحی و راهاندازی کردند و به دنبال آن وقتی خدمت امام گزارش دادند این کار را انجام میدهیم امام فرمودند اینجا را دو برابر توسعه دهید و تا زمانی که زنده هستم خودم هزینه را میپردازم؛ که به دنبال آن بنیاد فرهنگی باقرالعلوم تشکیل شد و رشتههای تخصصی علوم انسانی در آن تعیین شد سپس دو مؤسسه در یکدیگر ادغام گردید مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) شکل گرفت.
تسنیم: این در چه سالی اتفاق افتاد؟
مؤسسه امام خمینی سال 74 افتتاح شد.
تسنیم: آیا سیاستها و اهداف همان بود و آیا گستردهتر شد؟
بله هدف این بود که در زمینه علوم انسانی از نگاه اسلامی و یا براساس مبانی اسلامی نظریهپردازی شود و مسائل مربوط به علوم انسانی براین اساس حل و فصل گردد.
10 جمله از رهبر انقلاب درباره آیتالله مصباح یزدی؛ مایه برکت زمانشناسی؛ ویژگی مشترک مصباح یزدی و حاجقاسمتسنیم: آیا موفق بوده است؟ در چه رشتههایی به اهداف رسیده و در پله بعدی آیا توانسته این نظریات را به پایتخت یعنی بخشهای مربوطه حاکمیتی منتقل کند؟
هدفی که مؤسسه برای خودش تعریف کرده تولید علم و تربیت نیرویی که ناظر به این بحث پژوهش باشد است در این زمینه ابتدا در بنیاد فرهنگی باقرالعلوم 5 رشته برای کار تعیین شد، در جاهایی محدودیت امکانات وجود داشت ولی رفته رفته با نیازهای جدیدی که احساس شد و گشایشهایی که حاصل گردید امروز به پانزده رشته رسیده که در مؤسسه امام خمینی (ره) به صورت تخصصی روی آنها کار میشود.
اینکه موفق بوده یا نه، موفقیت را با توجه به هدف و امکانات باید سنجید، یک زمانی این سؤال را از آیتالله مصباح پرسیدیم ایشان فرمودند فوق آن چیزی است که ما میتوانستیم تصور کنیم، یعنی باید نگاه شما به میدان باشد و به اینکه در چه وضعیتی هستیم چه قدر نیرو و امکانات داریم با توجه به آن هدفگذاری کنیم اینکه به کجا برسیم، ایشان فرمودند بنده تصور نمیکردم تا این اندازه خدا کمک کند و کار پیش رود ولی اگر بخواهیم بسنجیم با آن هدف نهایی که باید به آن برسیم صرف نظر از ظرفیتها و امکانات موجود، راه بسیار زیادی مانده تا به آن چه ایدهآل است برسیم؛ موفقیتهای کامل یک چنین طرحی این است که بتواند در جامعه نمود پیدا کند سیاستها و برنامههای یک حکومت را تحت تاثیر قرار دهد و این یک مسیر طولانی نیاز دارد تا به اینجا برسد چون همه چیز در اختیار مؤسسه نیست.
تسنیم: آیا مؤسسه چنین نگاهی دارد یا سقف نگاه همان مسائل علمی پژوهشی صرف است؟
به هر حال اینها تولید میشود تا در جامعه اثر بگذارد.
تسنیم: مثالی شفاف عرض میکنم، مرحوم آیتالله مهدوی کنی وقتی دانشگاه امام صادق (ع) را راهبری میکردند، در برخی دولتها، دانشآموختگان این دانشگاه در عرصه مدیریت بهکار گرفته شدند و بعضا آن را با برخی دانشگاههای آمریکا مقایسه میکنند که به شبکه حاکمیت آمریکا کمک میکند. آیا اصلا چنین افقی برای مؤسسات حوزوی ترسیم شده است؟ مقام معظم رهبری در بیانیه حوزه پیشرو و سرآمد چنین توقع دارند که ساخت نرمافزارهای تمدن اسلامی بر عهده حوزه قرار دارد و این انتظار سنگین و بزرگی است، آیا مؤسسه امام خمینی (ره) این نگاه تمدنسازانه را در رویکردهای علمی و پژوهشی خود دارد؟
همانطور که حکومت روی دوش چند نفر نمیتواند پیش برود و همه مردم باید پای حکومت بیایند کار بیایند تا کار پیش برود و هر کس بخشی را بر عهده بگیرد این نیز همین است و اینطور نیست حوزه به تنهایی بتواند حکومتداری کند، نه میشود و نه مطلوب است.
تسنیم: منظور این است که نرم افزار نظامات اجتماعی از مؤسسه و اینگونه مراکز بیرون میآید؟
این نیز سطوح مختلفی دارد از پایگاهها و مبانی تا نظریههای مربوط به آن علوم تا راهکارهای عملی راجع به هر مشکل و گرهای که در آن زمینه وجود دارد، برای اینکه این پروژه عظیم و چند لایه تحقق یابد باید دانشگاهها پای کار بیایند نمیشود حوزه همه کار را انجام دهد و در نهایت حکومت اسلامی تشکیل شود.
تسنیم: مثلا میبینیم در وزارت اقتصاد و بانک مرکزی مدیران و تصمیمسازان و حتی مدلها از دانشگاه میآید، حتی برخیشان در غرب درس خواندهاند، مدیران و تصمیمسازان کشور از این بخش هستند آیا حوزه علمیه یا مثل مؤسسه امام خمینی (ره) در رشتههایی که ترسیم کردهاند چنین افقی را برای خودشان متصور هستند؟ تا آن نظریهای که تولید کردهاند به اجرا برسد، ولو آزمون و خطا شود و موفق نباشد. همانطور که دولتها در کشور ما در مسأله اقتصاد موفق نبودند ولی با اینحال ارکان قوا نیروهای خود را برای اجرا و تقنین از این نهادها میگیرند. حوزه و یا مؤسسه امام خمینی (ره) آیا چنین افقی برای خودش متصور است؟
برای رسیدن به آن جا چارهای نیست باید فکر گسترش یابد و نیروهای مختلف در سطوح مختلف را با خودش همراه کند وگرنه موفق نمیشود، لذا به نظرم میآید که این چیزی است که جز این چارهای نیست، تولید فکر برای اینکه در جامعه تحول مثبت ایجاد کند براساس دیدگاههای اسلام در جامعه جاری شود این تولید نظری برای همین است اگر به آنجا منجر نشود یک جای کار عیبی دارد لذا قطعا باید این کار اتفاق بیفتد منتها نه به این معنا که خود حوزویان مسائل این امر را به دست بگیرند بلکه به این معنا که فکر را بتوانند گسترش دهند و دانشگاهها را با این فکر آشنا کنند روشنگری کنند آنها در مصدر امور قرار میگیرند این فکر برایشان اصل باشد با این فکر بار بیاورند و آشنا کنند که اینها وقتی در مسند امور قرار بگیرد این فکر برایشان مهم و اصل باشد.
نظری به حیات فلسفی آیتالله مصباح علامه مصباح یزدی؛ تجلی علم، بصیرت و سلوک معنوی در مسیر دینتسنیم: یعنی حوزه خود مستقیم نمیتواند نظامات اجتماعی را تدوین و طراحی کند؟
تدوین یک حرف و اجرا یک حرف دیگه است. در فرمایش حضرت آقا و در بیانیه ایشان (اندیشه نظامات اجتماعی) هست. این تولید اندیشه با حوزه است اما لازم نیست از ابتدا خودش هم عهدهدار پیادهسازی و اجرا باشد.
تسنیم: آیا این اثرگذاری در حوزه دانشی کشور را مؤسسه یا حوزه بهطور کلی داشته است؟ ارتباط مؤسسه امام (ره) با دانشگاهها چطور است؟ آیا وحدت حوزه و دانشگاه شکل گرفته است؟
پاسخ نسبی است گاهی با قبل مقایسه میکنیم کجا بودیم کجا هستیم گاهی مقایسه میکنیم با ایده آلی که برسیم. ما نسبت به قبل خیلی جلو آمدیم و در دانشگاهها اساتید زیادی هستند با این فکر همراه هستند کمک میکنند کار را پیش میبرند ولی اگر بسنجیم که این عده از نظر کمیت با کسانی که افکار غربی را دریافتهاند و زیر آن چتر بزرگ شدند و آن را قبول کرده و میفهمند، وقتی مقایسه میکنیم میبینیم هنوز تناسب برقرار نیست.
تسنیم: آیا تربیت نیرو به اندازه نیاز اتفاق نیفتاده است؟
البته مشکلاتی وجود دارد و یک تنه نمیشود آن را حل کرد و موانع در مسائل اجرایی متعدد است و باید اینها را یکی یکی حل کرد و این در طول زمان قابل انجام است امیدواریم خدای متعال توفیق دهد که این آرمان بلند امام و حضرت آقا و مصباح را بتوانیم قدم دیگری پیش ببریم.
تسنیم: یک سؤال معمول وجود دارد و آن اینکه آیا بعد از رحلت علامه مصباح مؤسسه دچار رکود یا چالش شده است؟
تا جایی که اطلاع داریم مسیر همان است و عزیزان که دارای مسئولیت هستند با جدیت به همان مسیری که اعتقاد دارند و با جدیت مسیر را ادامه می دهند چهبسا در طول زمان اقتضائات جدیدی پیش میآید تصمیمگیریهای جدیدی باید انجام شود ولی اصل کلی همان است و انشاءالله با همان قوت ادامه میدهیم.
خبرنگار: علی رضایی، حمیده زند