قطعنامه 497؛ نخستین واکنش منفعلانه شورای امنیت به تجاوز رژیم بعث
تهران - ایرنا - قطعنامه 497، نخستین قطعنامه شورای امنیت در دوران دفاع مقدس به شمار میرود که یک هفته پس از آغاز تجاوز همه جانبه رژیم بعث به داخل مرزهای ایران صادر شد اما این قطعنامه به دلیل آن که هیچ اشارهای به متجاوز و آغازگر جنگ نداشته و 2 طرف را به یک اندازه مورد خطاب قرار داده بود به عنوان غیرعادلانهترین قطعنامه شورا در خصوص جنگ عراق علیه ایران به شمار رفت.
دوران هشت سال دفاع مقدس یکی از دوران پر فراز و نشیب تاریخ ایران به شمار می رود، این دوران بدون شک یکی از مهمترین و ماندگارترین دوران تاریخ ایران بود. در این دوره مردم ایران با وجود حمایت همه جانبه کشورهای استکباری و اعراب منطقه و حتی سازمان های به ظاهر بی طرف بین المللی از رژیم متجاوز بعث عراق با پایمردی توانستند از وطن و کشور خود دفاع کنند.
نقش سازمان ملل در منازعه ایران و عراق
در بحبوحه بالا گرفتن جنگ ایران و عراق، سازمان ملل متحد که باید نقش اصلی را در کنترل منازعات و مناقشات غیر متعارف میان کشورهای عضو این سازمان ایفا می کرد، در کنترل و مهار تجاوز بی رحمانه ارتش عراق و حامیانش که با حمایت بیشتر کشورهای تاثیر گذار عضو سازمان ملل متحد انجام می گرفت، بی طرفانه و موفق عمل نکرد. این در حالی بود که مطابق پروتکل شورای امنیت سازمان ملل متحد، این شورا بایستی شرایطی را چون: قطعنامه صادر شده بایستی بی طرفانه باشد یا در صورت مشخص بودن و اثبات متجاوز در جهت محکوم کردن متجاوز و حمایت از طرف مظلوم باشد، به موقع و در سریع ترین زمان ممکن برای کنترل اوضاع صادر گردد، قاطعیت، جامعیت و بازدارنگی لازم راجهت کنترل اوضاع داشته باشد، منطقی و قابل اجرا بوده و از تحمیل تعهدات غیر منطقی و غیر ضروری به طرفین خودداری شده باشد، تمهیدات و سازوکارهای لازم برای اجرای دقیق مفاد قطعنامه از طرف سازمان تدارک دیده شده باشد در صدور قطعنامه ها رعایت می کرد. نخستین قطعنامه شورا در خصوص جنگ تحمیلی با شماره 497 در ششم مهر 1359 خورشیدی یعنی یک هفته پس از آغاز تجاوز همه جانبه رژیم بعث به داخل مرزهای ایران در نشستی با 15 رای موافق و بدون رای مخالف و ممتنع تصویب شد.
متن قطعنامه شورای امنیت
در متن قطعنامه شورای امنیت آمده است: با آغاز بررسی موضوع تحت عنوان «وضعیت میان ایران و عراق» با توجه به این که براساس منشور ملل متحد همه دولت های عضو تعهد به حل اختلافات بینالمللیشان را از راه های مسالمتآمیز و به نحوی که صلح و امنیت بینالمللی و عدالت به خطر نیفتد پذیرفتهاند، همچنین با عنایت به این که همه دولت های عضو متعهدند در روابط سیاسی بینالمللی خود از تهدید یا کاربرد زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشور خودداری کنند، با خاطر نشان ساختن این که طبق مفاد ماده 24 منشور، شورای امنیت مسوولیت اولیه حفظ صلح و امنیت بینالمللی را به عهده دارد، با اظهار نگرانی عمیق درباره وضعیت رو به گسترش میان ایران و عراق 1 از ایران و عراق میخواهد از هرگونه کاربرد بیشتر زور به فوریت خودداری کنند و مناقشه خود را از راه های مسالمتآمیز و طبق اصول عدالت و حقوق بینالملل حل نمایند 2 از آنها مصرانه میخواهد هر پیشنهاد مناسب در مورد میانجیگری، سازش یا توسل به نهادهای منطقهای یا دیگر راه های مسالمتآمیز بنا به انتخاب خود را که اجرای تعهداتشان براساس منشور ملل متحد راتسهیل کند، بپذیرند. 3 از کلیه کشورهای دیگر میخواهد حداکثر خویشتنداری را مبذول دارند و از هر اقدامی که ممکن است به افزایش و گسترش بیشتر برخورد منجر شود، خودداری کنند. 4 از کوشش های دبیر کل و پیشنهاد وی در مورد مساعی جمیله برای حل این وضعیت پشتیبانی میکند. 5 از دبیر کل درخواست میکند که ظرف چهل و هشت ساعت به شورای امنیت گزارش دهد.
ظالمانهترین قطعنامه شورای امنیت در دوران جنگ تحمیلی
مضمون قطعنامه 497 که سندی بینالمللی درباره ایران - عراق بود، توصیه به آتش بس 2 طرفه داشت. این در حالی بود که تجاوز و ورود ارتش عراق به داخل مرزهای ایران و پیشروی در داخل خاک ایران کاملا آشکار بود و هزاران کیلومتر مربع از خاک ایران در اشغال رژیم بعث عراق بوده است. از طرفی با نگاهی به حوادث قبل از آغاز تجاوز همه جانبه عراق، از جمله تجاوزات گاه و بی گاه هواپیماها و نیروهای زمینی و دریایی ارتش عراق و از طرفی پاره کردن قطعنامه 1975 الجزایر به وسیله صدام حسین در مقابل دوربین های خبرنگاران و اعلان جنگ تمام عیار این رژیم علیه ایران، از همان ابتدا متجاوز معلوم بوده است اما هیچ اشارهای به متجاوز و محکومیت تجاوز و حمایت از مظلوم نشده بود و از طرفی قاطعیت لازم را برای جلوگیری از ادامه تجاوز نداشته و هیچ ساز و کار لازم نیز برای ملزم کردن متجاوز برای قطع تجاوز اندیشیده نشده بود. در واقع شورای امنیت با توصیه طرفین به آتش بس با بی تفاوتی کامل، تنها از خود رفع تکلیف کرد و این می توانست حتی چراغ سبزی برای ادامه تجاوز ارتش عراق از طرف رژیم بعث تلقی شود.(1)
همچنین یکی از مهم ترین ایرادات این قطعنامه این بود که سخنی از آتش بس یا ترک اشغالگران از خاک ایران به میان نیامد به همین دلیل عراق این قطعنامه را بلافاصله پذیرفت اما ایران اعلام کرد تا زمانی که نیروهای ارتش بعثی خاک ایران را ترک نکنند، این قطعنامه قابل قبول نیست زیرا سازمان ملل در 14 دسامبر 1974میلادی تعریف زیر را از جنگ و تهاجم ارایه داد: «تهاجم، به کار گرفتن نیروی مسلح به وسیله یک دولت علیه حاکمیت و تمامیت ارضی یک سرزمین و یا استقلال سیاسی یک دولت دیگر و یا اتخاذ هر شیوه دیگری است که با میثاق ملل متحد منافات داشته باشد. در خصوص شاخص های اراده تهاجم آمیز یک دولت نیز به موارد زیر اشاره شده است: اشغال یک سرزمین و یا حمله به آن به وسیله نیروهای مسلح، بمباران یک سرزمین، محاصره اقتصادی بنادر و سواحل یک کشور، حمله نیروهای نظامی یک کشور به ناوگان هوایی کشور دیگر؛ حضور ممتد نیروهای نظامی در سرزمینی بدون اجازه کشور میزبان و اعزام دسته های مسلح و نیروهای غیر منظم که علیه کشور دیگر دست به تعرض نظامی بزنند (2)
بنابراین برابر تعریفی که شورای امنیت از جنگ دارد، تهاجم نظامی عراق به ایران بیشتر شاخص های تعیین شده توسط این شورا را داشت اما شورای امنیت از کاربرد واژه جنگ و تهاجم نظامی عراق علیه ایران خودداری کرد و تجاوزی چنین آشکار وگسترده را وضعیت نامید.
بدین ترتیب باید گفت: شورای امنیت سازمان ملل در طول جنگ تحمیلی چندین قطعنامه صادر کرد که در آنها عملکردی سیاسی و دوگانه در قبال تجاوز رژیم بعث به ایران داشت و در تمام مدت داوری ناعادلانهای از خود به نمایش گذاشت در حقیقت شورای امنیت عملکردی سیاسی و دوگانه در قبال تجاوز رژیم بعث به ایران داشت و عملکردش ناعادلانه بود به گونه ای که بیشتر این قطعنامه ها هیچ سودی برای ایران نداشت. همچنین باید گفت در قطعنامه نه سخن از تجاوز است، نه تعیین متجاوز و نه تنبیه آن. در حالی که شورای امنیت در مواجهه با بحران های جهانی همواره دستورالعمل معین و مشخص و پذیرفته شده از طرف جامعه جهانی دارد.
شورای امنیت چون رکن سیاسی و دایمی سازمان ملل است هم حق و هم وظیفه دارد که در ماهیت بحران ها و راه های رفع آنها تلاش کند. از این رو هیچ بهانهای در خصوص نپرداختن به ریشه بحران ها پذیرفتنی نیست. بعد از صدور این قطعنامه که از جانب عراق به عنوان مجوزی برای تجاوزات تلقی شد، پیشروی نیروهای متجاوز به قلمرو جمهوری اسلامی ایران شتاب بیشتری گرفت و قسمت های مهمی از خاک ایران به اشغال نیروهای عراقی درآمد. لازم به ذکر است که فضای بینالمللی در زمان صدور قطعنامه 479 علیه جمهوری اسلامی ایران بود. تبلیغات امریکا در خصوص گروگان ها به ویژه پس از ناکامی امریکا در عملیات طبس، عدم حضور و مشارکت مؤثر ایران در مجامع بینالمللی و نداشتن حمایت اعضای دایم و غیر دایم شورا از عوامل دیگر نادیده گرفتن ایران در این قطعنامه بود. بدیهی بود که چنین قطعنامهای به محض صدور مورد پذیرش عراق قرار گیرد. عراقیها حتی در نامه رسمی خود راجع به پذیرش قطعنامه از اعضای شورای امنیت عمیقا تشکر نیز کردند. اما جمهوری اسلامی به عنوان طرفی که هم در عرصه نظامی و هم در عرصه سیاسی مورد ظلم مضاعف قرار گرفت، طبعا قطعنامه را رد کرد. (3)
منابع
1- سایت نوید شاهد پایگاه اطلاع رسانی فرهنگ ایثار و شهادت
2- حافظ نیا، محمدرضا، اصول ومفاهیم ژئوپلیتیک، 1390، پژوهشکده امیرکبیر، تهران، انتشارات پاپلی، ص 340
3- اداره کل مطبوعات وزارت ارشاد اسلامی، «بررسی مطبوعات جهان»، شمارهی 397، 10 مهر 1362، ص 41 و 42
*س_برچسبها_س*
