پیمان مکه؛ تلاش برای حفظ گارد قدیم یا ترسیم خاورمیانه جدید؟ | تغییر تدریجی معماری امنیتی خاورمیانه در میانه جنگ ایران

به گزارش اقتصادنیوز، رهبران عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه روز جمعه یک توافق دفاعی جدید امضا کردند که بر اساس آن، هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه هر سه این کشورها تلقی خواهد شد.

توافق دفاع مشترک مکه که نام خود را از شهر محل امضا گرفته است، در شرایطی منعقد شده است که احتمال ازسرگیری جنگ با ایران همچنان وجود دارد. همچنین حملات حوثی‌ها از یمن نیز بار دیگر آغاز شده و کشورهای حوزه خلیج فارس پس از حملات متعدد پهپادی و موشکی ایران، بیش از گذشته درباره نقش آمریکا به‌عنوان تأمین‌کننده امنیت منطقه تردید دارند.

پیمان مکه شبیه به ناتو نیست

 ریچ اوتزن در شورای اتلانتیک نوشت: این توافق را نمی‌توان یک ائتلاف مشابه ناتو یا نشانه شکل‌گیری یک بلوک منطقه‌ای کاملاً جدید دانست. با این حال، برای هر سه کشور اهمیت قابل توجهی دارد و می‌تواند بخشی از روند در حال شکل‌گیری برای بازتعریف ترتیبات امنیتی خاورمیانه و جنوب آسیا باشد.

خبر مرتبط ائتلاف‌هایِ ژله‌ای در میانه جنگ ایران به روایت تاجیک | شاید جنگ از کنترل خارج شود | امارات بدش نمی آید ایران تجزیه شود

اقتصادنیوز: نصرت الله تاجیک، تحلیلگر سیاست خارجی می گوید:‌«با توجه به وضعیت کنونی، کاملاً مشخص است که این جنگ و درگیری‌ها هیچ برنده نظامی نخواهد داشت و ما با یک جنگ فرسایشی بی‌معنی، با وضعیتی بسیار شکننده، پیچیده و مبهم مواجهیم که ممکن است هر لحظه، اثرات دومینویی و بهمن‌وار آن را بر تحولات منطقه ای و بین المللی و زندگی مردم ایران و منطقه و جهان ببینیم.»

عربستان به دنبال افزایش اهرم‌های امنیتی در برابر ایران

این توافق، قدرت چانه‌زنی عربستان را در شرایطی که از سویی با ایران قدرتمندتر و جسورتر مواجه است، و از سوی دیگر متوجه محدودیت‌های بازدارندگی آمریکا در منطقه بیش از گذشته شده است را افزایش می‌دهد.

ریاض با ایجاد شبکه‌ای از شراکت‌ها و همکاری‌های امنیتی تلاش می‌کند تا توانایی بیشتری را برای پیش‌بینی و مقابله با تهدیدهای متغیر منطقه‌ای داشته باشد؛ رویکردی که به جای تکیه بر یک شریک یا یک بلوک مشخص، بر ایجاد روابط متعدد و همپوشان استوار است.

ریاض همچنین از فضای پرتنش کنونی برای تقویت جایگاه خود به‌عنوان یکی از رهبران منطقه استفاده می‌کند. میزبانی از امضای یک توافق امنیتی جدید با ترکیه که خود یکی از قدرت‌های مهم منطقه محسوب می‌شود، به عربستان این امکان را می‌دهد که خود را به‌عنوان چهره ثبات منطقه‌ای معرفی کند؛ آن هم در شرایطی که دو قدرت مهم دیگر منطقه، یعنی ایران و اسرائیل، از سوی بسیاری از کشورهای منطقه به‌عنوان نیروهای بی‌ثبات‌کننده تلقی می‌شوند.

با این حال، باید توجه داشت که توافق جدید نخستین پیمان دفاعی عربستان با کشورهای دیگر نیست. ریاض از سپتامبر 2025 دارای یک توافق دفاعی متقابل با پاکستان است و از سال 2000 نیز با شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس ترتیبات امنیتی مشترک دارد.

البته در عمل، هیچ‌یک از این توافق‌ها تاکنون به واکنشی مشابه ماده 5 ناتو منجر نشده است؛ ماده‌ای که بر اساس آن حمله به یک عضو، حمله به تمامی اعضا تلقی می‌شود و آن ها را به واکنش نظامی متعهد می‌کند.

در نتیجه، اگرچه پاکستان و ترکیه ممکن است در واکنش به تهدیدهای ایران یا حملات حوثی‌ها بر اساس توافق جدید حمایت امنیتی بیشتری از عربستان ارائه کنند، اما بعید است چنین حمایتی به‌تنهایی بتواند معادلات منطقه‌ای را به‌طور اساسی تغییر دهد. میزان و نوع این حمایت نیز احتمالا به شرایط هر بحران بستگی خواهد داشت.

پاکستان پیش‌تر نیز در جریان جنگ ایران، بخشی از نیروها و سامانه‌های دفاع هوایی خود را به عربستان اعزام کرده بود. با این حال، مقام‌های پاکستانی تأکید کرده‌اند که توافق دفاعی سال 2025 میان اسلام‌آباد و ریاض شامل ایجاد یک چتر هسته‌ای برای عربستان نبوده است.

اهمیت دیپلماتیک توافق برای ریاض

در واقع، مهم‌ترین پیامد توافق جدید ممکن است بیش از آنکه در همکاری نظامی مستقیم میان سه کشور دیده شود، در عرصه دیپلماتیک ظاهر شود.

در آغاز جنگ ایران، عربستان توانست از روابط نزدیک‌تر خود با پاکستان برای تأثیرگذاری غیرعلنی بر مذاکرات و مدیریت سطح تنش با تهران استفاده کند. بنابراین، گسترش شبکه روابط امنیتی ریاض می‌تواند در زمان بحران، اهرم‌های دیپلماتیک بیشتری را در اختیار این کشور قرار دهد.

توافق جدید همچنین نشانه دیگری از آن است که عربستان به‌تدریج از تلاش برای دستیابی به یک تضمین امنیتی مشابه ماده 5 ناتو از سوی واشنگتن فاصله می‌گیرد.

با این حال، این تحول نباید به معنای رد شراکت عربستان با آمریکا تلقی شود. حتی می‌توان گفت ایجاد چنین ترتیباتی با روندی که در سیاست آمریکا نسبت به منطقه در حال شکل‌گیری است، سازگاری دارد؛ روندی که در آن واشنگتن می‌کوشد تا نقش نظامی خود را در خاورمیانه بازتنظیم کند و از جایگاه ضامن مستقیم امنیت، به سمت نقش هماهنگ‌کننده و یکپارچه‌کننده ترتیبات امنیتی منطقه حرکت کند.

از این منظر، توافق مکه می‌تواند به عربستان کمک کند تا بخشی از مسئولیت امنیتی خود را از طریق همکاری با قدرت‌های منطقه‌ای توزیع کند، بدون آنکه به معنای قطع روابط امنیتی با آمریکا باشد.

پاکستان؛ تثبیت جایگاه در معماری امنیتی خاورمیانه

این توافق، پاکستان را بیش از گذشته در معماری امنیتی در حال شکل‌گیری خاورمیانه جای می‌دهد. این تحول مدت کوتاهی پس از آن رخ داد که اسلام‌آباد یک پیمان دفاعی متقابل جدید با عربستان نهایی کرده و همزمان گام‌هایی را برای تعمیق همکاری‌های دفاعی با دیگر متحدان منطقه‌ای خود، از جمله مصر و اردن، برداشته است.

توافق جدید همچنین به پاکستان، با جمعیت عمدتا مسلمان و برخوردار از توانمندی‌های هسته‌ای، اعتبار و نفوذ بیشتری را در منطقه می‌دهد. این مسئله از جنبه وجهه بین‌المللی نیز اهمیت زیادی دارد؛ چرا که رهبران پاکستان می‌خواهند این کشور به‌عنوان بازیگری مفید و اثرگذار در سطح جهانی دیده شود، نه کشوری که با سطوح بالایی از سرکوب و تروریسم شناخته می‌شود.

در عین حال، این توافق برای پاکستان مزایای راهبردی نیز دارد؛ به‌ویژه با توجه به اهمیت خاورمیانه برای منافع امنیتی و راهبردی اسلام‌آباد. بسیاری از متحدان اصلی پاکستان در این منطقه قرار دارند، بخش قابل توجهی از واردات هیدروکربنی این کشور از خاورمیانه تأمین می‌شود و چندین میلیون شهروند پاکستانی نیز در کشورهای منطقه زندگی و کار می‌کنند.

بنابراین، حضور فعال‌تر پاکستان در ترتیبات امنیتی خاورمیانه می‌تواند هم جایگاه منطقه‌ای این کشور را تقویت کند و هم به آن امکان دهد منافع اقتصادی و راهبردی خود را بهتر دنبال کند.

بهبود رابطه پاکستان با آمریکا

نویسنده مدعی شد: توافق جدید همچنین می‌تواند به روابط پاکستان و آمریکا کمک کند. دولت دونالد ترامپ که خواهان مشارکت و تقسیم مسئولیت بیشتر از سوی متحدان اصلی واشنگتن است، احتمالا از توافقی استقبال خواهد کرد که هدف آن تقویت بازدارندگی جمعی در منطقه، با تمرکز بر مقابله با تهدید ایران، است.

پاکستان نیز می‌تواند در آینده توافق مکه را در کنار پیمان دفاعی خود با عربستان به دولت ترامپ یادآوری کند تا بر نقش گسترده‌تر خود در امنیت خاورمیانه تأکید داشته باشد.

این مسئله به‌ویژه در دو سناریو اهمیت پیدا می‌کند. اول اگر جنگ ایران پایان یابد و دیگر نیازی به نقش میانجی‌گرانه پاکستان وجود نداشته باشد؛ و دوم، اگر جنگ بار دیگر شدت بگیرد و پاکستان به دلیل مواضع یا اقداماتش با انتقاد واشنگتن مواجه شود.

در هر دو حالت، اسلام‌آباد می‌تواند استدلال کند که حضورش در ترتیبات امنیتی منطقه تنها به میانجی‌گری در یک بحران محدود نمی‌شود و این کشور در ساختار امنیتی گسترده‌تر خاورمیانه نیز نقشی دارد.

ترکیه؛ گامی مهم در شکل‌گیری نظم چندقطبی

توافق دفاع مشترک مکه که امروز میان رهبران ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید، نقطه عطفی در نظم چندقطبی در حال شکل‌گیری در خاورمیانه و جنوب آسیا محسوب می‌شود.

برای آنکارا، این توافق دامنه شبکه امنیتی‌ای را که پیش‌تر با متحدان خود در قطر، سوریه و لیبی ایجاد کرده بود، گسترش می‌دهد و منابع و ظرفیت‌های جدید و قابل توجهی را به آن اضافه می‌کند.

این روند در نهایت می‌تواند به شکل‌گیری نوعی سازوکار دفاع جمعی میان کشورهای مسلمان منجر شود؛ سازوکاری که در آن کشورهای منطقه تلاش می‌کنند تا بدون اتکا به یک قدرت خارجی، ظرفیت بیشتری برای دفاع از خود ایجاد کنند.

تلاش برای ایجاد موازنه در برابر ایران و اسرائیل

نویسنده مدعی شد: این توافق همچنین اصل مهمی را عملیاتی می‌کند: قدرت‌های خارجی نباید به‌صورت یکجانبه نظم سیاسی موجود در منطقه را تغییر دهند یا آن را برهم بزنند. در این میان، هر سه کشور امضاکننده به درجات مختلف از این اصل ژئوپلیتیکی دفاع می‌کنند.

عربستان از طریق این توافق یک نیروی موازنه‌کننده مهم در برابر ایران به دست می‌آورد و پاکستان نیز می‌تواند از همکاری با دو قدرت مهم منطقه‌ای در چارچوب رقابت خود با هند بهره‌مند شود.

اما برای ترکیه، پیوستن عربستان و پاکستان به این سازوکار اهمیت ویژه‌ای دارد. آنکارا اکنون در کنار خود یک قدرت اقتصادی بزرگ و یک کشور برخوردار از توان هسته‌ای دارد و این مسئله می‌تواند بازدارندگی ترکیه در برابر اسرائیل را به شکل محسوسی تقویت کند؛ به‌ویژه در شرایطی که مقام‌های اسرائیلی در ماه‌های اخیر بیش از گذشته از خصومت و احتمال درگیری با ترکیه سخن گفته‌اند.

پس از حمله هوایی اسرائیل به دوحه در سال گذشته، کشورهای منطقه ممکن است بیش از گذشته به این نتیجه رسیده باشند که برای مقابله با تهدیدهای احتمالی از سوی ایران و اسرائیل، به دفاع هوایی جمعی و دیگر اقدامات امنیتی مشترک نیاز دارند.

از این منظر، توافق مکه تنها پاسخی به تهدید ایران نیست و می‌تواند در محاسبات امنیتی گسترده‌تر کشورهای منطقه، از جمله نگرانی‌های مربوط به اسرائیل، نیز نقش داشته باشد.

منافع نظامی، صنعتی و دیپلماتیک

از سوی دیگر، هر سه این کشورها می توانند از این توافق در حوزه‌های نظامی، صنایع دفاعی و دیپلماسی سود ببرند.

برای ترکیه، صنایع دفاعی به‌طور مشخص از گسترش فرصت‌های تجاری ناشی از این توافق بهره‌مند خواهند شد. افزایش همکاری دفاعی با عربستان و پاکستان می‌تواند بازارهای جدیدی برای صنایع نظامی ترکیه ایجاد کند و همکاری‌های دفاعی را به روابط اقتصادی گسترده‌تر پیوند بزند.

اما شاید مهم‌ترین پیامد توافق مکه، ظرفیت آن برای گسترش در آینده باشد. اگر کشورهای دیگری نیز به این سازوکار بپیوندند، شبکه‌ای گسترده‌تر از همکاری دفاعی میان کشورهای منطقه شکل خواهد گرفت؛ شبکه‌ای که می‌تواند روابط امنیتی، اقتصادی و سیاسی این کشورها را به یکدیگر متصل کند.

پیوند امنیت با تجارت و انرژی

توافق دفاعی جدید همچنین می‌تواند جایگاه ترکیه را در شبکه‌های انرژی و تجارت میان هند و اروپا تقویت کند.

همکاری‌های دفاعی می‌توانند روابط اقتصادی را تقویت و از آنها پشتیبانی کنند؛ به این معنا که وقتی کشورها در حوزه امنیتی به یکدیگر وابسته‌تر می‌شوند، روابط تجاری و اقتصادی آنها نیز می‌تواند عمق بیشتری پیدا کند.

این توافق تنها نظامی نیست...

بنابراین، توافق مکه را نباید تنها یک پیمان نظامی میان سه کشور دانست. این توافق می‌تواند بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر باشد که همکاری‌های دفاعی را با تجارت، انرژی و روابط اقتصادی پیوند می‌دهد و به ترکیه یز کمک می کند تا جایگاه خود را در مسیرهای ارتباطی میان آسیا و اروپا مستحکم‌تر کند.

همچنین، توافق دفاع مشترک مکه به معنای شکل‌گیری یک ائتلاف مشابه ناتو یا ایجاد یک بلوک کاملا جدید در منطقه نیست. همچنین نمی‌توان آن را به معنای کنار گذاشتن آمریکا از معادلات امنیتی خاورمیانه دانست.

اهمیت اصلی این توافق در این است که عربستان، پاکستان و ترکیه در شرایطی که اعتماد به تضمین‌های امنیتی خارجی کاهش یافته است، تلاش می‌کنند تا بخشی از مسئولیت بازدارندگی و امنیت منطقه را میان خود تقسیم کنند.

این تحول نشان می‌دهد کشورهای منطقه بیش از گذشته به دنبال آن هستند که امنیت خود را تنها بر پایه روابط دوجانبه با آمریکا تعریف نکنند. در عوض، آنها در حال ایجاد شبکه‌ای از شراکت‌های همپوشان هستند که در آن همکاری‌های دفاعی، اقتصادی، دیپلماتیک و انرژی به یکدیگر متصل می‌شوند.

از این منظر، توافق مکه بیش از آنکه یک اتحاد نظامی کلاسیک باشد، نشانه‌ای از تغییر تدریجی معماری امنیتی خاورمیانه و حرکت این منطقه به سوی نظمی چندقطبی‌تر است.

همچنین بخوانید

• رمزگشایی از مثلث دفاعی ریاض - آنکارا - اسلام‌آباد | پیمان مکه؛ «ناتوی اسلامی» یا حلقه جدید از اقمار ناتو در پیرامون ایران؟ | نقش پنهان ترکیه در اتصال ائتلاف مکه به ناتو
• جزئیات تازه از پیمان مکه / عربستان: دنبال بلوک نظامی و مسابقه تسلیحاتی نیستیم
• امضای «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» توسط عربستان، ترکیه و پاکستان | حمله به یکی، حمله به همه است | تقویت تعهدات برای حفظ صلح و رفاه منطقه‌ای و جهانی
• سفر ناگهانی اردوغان و شهباز شریف به عربستان / در ریاض چه خبر است؟