سید محمد موسوی بجنوردی کیست / روایت زندگی و زمانه یک فقیه در متن انقلاب

خبرآنلاین- در گذشت همسر آیت الله موسوی بجنوردی که مادر همسر سید حسن خمینی نیز بود بار دیگر نام این فقیه را مورد توجه قرار داد. پایگاه خبری جماران گزارش داده است که مرحومه نساءالسادات آل یاسین همسر مرحوم آیت‌الله سیدمحمد موسوی بجنوردی و مادر همسر سیدحسن خمینی امروز - 18 مرداد - پس از طی دوره‌ای بیماری درگذشت. آیت‌الله موسوی بجنوردی نیز 5 اسفند 1402 پس از یک دوره بیماری درگذشت.

آیت‌الله سیدمحمد موسوی بجنوردی از روحانیونی بود که بخش مهمی از زندگی خود را در حوزه علمیه نجف گذراند و مسیر علمی و حرفه‌ای او از تحصیل و تدریس در این حوزه آغاز شد و پس از انقلاب اسلامی به مسئولیت‌های قضایی و فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی رسید. او در طول زندگی خود در حوزه‌های فقه، اصول و حقوق فعالیت کرد و در کنار تدریس حوزوی، سال‌ها در دانشکده‌های حقوق و الهیات دانشگاه‌های کشور به آموزش و پژوهش پرداخت.

موسوی بجنوردی همچنین از چهره‌هایی بود که در سال‌های پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی با امام خمینی (ره) ارتباط داشت. این ارتباط از دوران حضور امام خمینی (ره) در نجف آغاز شد و در سال‌های بعد، در جریان استفتائات و برخی فعالیت‌های مرتبط با انقلاب ادامه یافت. پس از پیروزی انقلاب، او به ایران آمد و در ساختار قضایی جمهوری اسلامی مسئولیت‌هایی از جمله عضویت در شورای عالی قضایی را برعهده گرفت.

تولد در خانواده‌ای حوزوی

موسوی بجنوردی در نجف اشرف و در خانواده‌ای روحانی متولد شد. درباره سال تولد او در منابع مختلف اختلاف‌هایی وجود دارد و سال‌های 1322 و 1324 در منابع مختلف ذکر شده است. در برخی شرح‌حال‌ها نیز میان سال تولد و سال ثبت‌شده در شناسنامه او تفاوت گذاشته شده است.

پدر او، آیت‌الله سیدحسن موسوی بجنوردی، از فقهای شناخته‌شده حوزه نجف بود. آیت‌الله سیدحسن بجنوردی از استادان برجسته فقه و اصول در نجف به شمار می‌رفت و آثاری در زمینه فقه و اصول از جمله «القواعد الفقهیه» و «منتهی‌الاصول» از او به جا مانده است.

مادر موسوی بجنوردی نیز دختر آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی، از مراجع بزرگ شیعه، بود. به این ترتیب، او از کودکی در خانواده‌ای رشد کرد که ارتباط با حوزه علمیه، تدریس علوم دینی و فعالیت‌های فقهی و علمی در آن سابقه داشت.

سیدمحمد موسوی بجنوردی یک برادر شناخته‌شده نیز داشت؛ سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی که بعدها در عرصه سیاسی و فرهنگی فعالیت کرد و حزب ملل اسلامی را پایه‌گذاری کرد. او پس از آن مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی را بنیان گذاشت و سال‌ها در حوزه پژوهش و تدوین آثار دانشنامه‌ای فعالیت داشت.

سال‌های تحصیل در نجف

موسوی بجنوردی تحصیلات خود را در حوزه علمیه نجف آغاز کرد. او دروس مقدماتی و سطوح حوزوی را در این حوزه گذراند و در ادامه وارد مراحل عالی‌تر تحصیل فقه و اصول شد.

در دوره تحصیل، استادان متعددی در شکل‌گیری مسیر علمی او نقش داشتند. از جمله استادان او می‌توان به امام خمینی (ره)، آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی، آیت‌الله سیدمحسن حکیم، آیت‌الله سیدحسن بجنوردی و شیخ صدرا بادکوبه‌ای اشاره کرد.

او در کنار فقه و اصول، به فراگیری فلسفه، منطق و ادبیات نیز پرداخت. تحصیل در چنین فضای علمی، او را با بخش مهمی از جریان علمی حوزه نجف در دهه‌های میانی قرن چهاردهم هجری شمسی همراه کرد.

موسوی بجنوردی در سال‌های جوانی تدریس را نیز آغاز کرد. او در مسجد هندی نجف به تدریس دروس حوزوی پرداخت و برای طلاب و علاقه‌مندان عرب‌زبان، مباحثی مانند رسائل، مکاسب و کفایتین را تدریس می‌کرد.

تدریس در نجف در سال‌های جوانی، همزمان با ادامه تحصیل او بود و این فعالیت بعدها نیز در زندگی او ادامه پیدا کرد. او در سال‌های پس از انقلاب نیز تدریس حوزوی و دانشگاهی را به عنوان یکی از بخش‌های ثابت فعالیت خود دنبال کرد.

ارتباط با امام خمینی (ره)

حضور امام خمینی (ره) در نجف یکی از مقاطع مهم زندگی موسوی بجنوردی بود. او از جمله روحانیونی بود که در نجف با امام خمینی (ره) ارتباط علمی داشت و از درس ایشان بهره برد. فعالیت سیاسی موسوی بجنوردی نیز به سال‌های آغاز نهضت امام خمینی (ره) بازمی‌گشت. در سال 1342 و همزمان با آغاز نهضت، او وارد فعالیت‌های سیاسی شد.

در سال‌های اقامت امام خمینی (ره) در نجف، ارتباط میان این دو ادامه داشت. موسوی بجنوردی علاوه بر حضور در فضای علمی حوزه، در امور مربوط به استفتائات نیز با امام خمینی (ره) همکاری می‌کرد. این ارتباط پس از خروج امام خمینی (ره) از عراق و عزیمت ایشان به فرانسه نیز ادامه پیدا کرد. موسوی بجنوردی در دوره اقامت امام خمینی (ره) در پاریس نیز در کنار ایشان حضور داشت و در امور مربوط به استفتائات فعالیت می‌کرد.

با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357، موسوی بجنوردی نیز راهی ایران شد. او پس از ورود به کشور در قم مستقر شد و همکاری خود را در حوزه مسائل فقهی و استفتائات ادامه داد.

 از قم تا دستگاه قضایی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ساختارهای مختلف نظام جدید در حال شکل‌گیری بود و دستگاه قضایی نیز یکی از بخش‌هایی بود که نیاز به سازمان‌دهی و بازتعریف داشت. موسوی بجنوردی در همین دوره وارد فعالیت قضایی شد. در سال 1359، با حکم امام خمینی (ره)، مسئولیت راه‌اندازی دادگاه عالی قضات به او سپرده شد. او در همین دوره در حوزه مسائل مربوط به قضات و ساختارهای انتظامی دستگاه قضایی نیز فعالیت کرد.

موسوی بجنوردی همچنین عضو هیأت عفو زندانیان بود. این هیأت در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب برای بررسی وضعیت زندانیان و پرونده‌های مربوط به عفو تشکیل شده بود و موسوی بجنوردی در کنار دیگر اعضا در این هیأت فعالیت داشت.

فعالیت او در ساختار قضایی، در شرایطی انجام می‌شد که قوانین و نهادهای قضایی جمهوری اسلامی در حال شکل‌گیری و سازمان‌یابی بودند.

 هشت سال در شورای عالی قضایی

موسوی بجنوردی در ادامه فعالیت قضایی خود به عضویت شورای عالی قضایی درآمد. این شورا در آن سال‌ها عالی‌ترین نهاد مدیریتی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی محسوب می‌شد. او در اوایل دهه 1360 به عضویت این شورا درآمد و تا پایان فعالیت آن در سال 1368 در شورا حضور داشت. این دوره با سال‌هایی همراه بود که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی در حال تدوین قوانین، ایجاد ساختارهای جدید و سامان‌دهی دادگاه‌ها بود.

شورای عالی قضایی در ساختار قانون اساسی آن دوره مسئولیت‌های مهمی در اداره دستگاه قضایی داشت و اعضای آن در تصمیم‌گیری‌های کلان این قوه مشارکت می‌کردند. موسوی بجنوردی در دوره عضویت خود در شورا، در کنار دیگر اعضای آن به فعالیت پرداخت و پس از بازنگری قانون اساسی در سال 1368 و تغییر ساختار قوه قضاییه، دوره فعالیت شورای عالی قضایی نیز به پایان رسید.

پس از این دوره، فعالیت موسوی بجنوردی بیش از گذشته به حوزه دانشگاه و پژوهش معطوف شد. دانشگاه یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت موسوی بجنوردی در دهه‌های بعد بود. او در دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه تربیت مدرس و دانشکده الهیات دانشگاه تهران تدریس کرد.

در سوابق دانشگاهی او، ارتقا به رتبه دانشیاری در سال 1368 و رسیدن به رتبه استادی در سال 1382 ذکر شده است. او در دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، شهید بهشتی، امام صادق و دانشگاه آزاد اسلامی نیز به تدریس پرداخت و در زمینه‌های مرتبط با فقه، حقوق و مباحث حقوقی به آموزش دانشجویان پرداخت.

موسوی بجنوردی همزمان با تدریس دانشگاهی، فعالیت حوزوی خود را نیز ادامه داد و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. به این ترتیب، بخش قابل توجهی از فعالیت علمی او در فاصله میان حوزه و دانشگاه شکل گرفت.

 فقه و حقوق در آثار موسوی بجنوردی

آثار علمی موسوی بجنوردی بخش دیگری از کارنامه او را تشکیل می‌دهد. موضوع اصلی بسیاری از این آثار، فقه، اصول و ارتباط آن با حقوق بود. از جمله آثار او می‌توان به «عقد ضمان»، «علم اصول»، «فقه تطبیقی»، «قواعد فقهیه»، «اندیشه‌های حقوقی حقوق خانواده»، «مصادر التشریع عندالامامیه و السنه» و «مقالات اصولی» اشاره کرد.

«قواعد فقهیه» از جمله آثار او در زمینه قواعد فقهی بود که در دو جلد منتشر شد. او در مقالات و نوشته‌های خود نیز موضوعات مختلف فقهی و حقوقی را بررسی کرد. بخشی از نوشته‌ها و آثار او در مجلات علمی منتشر شد و برخی آثار او نیز در فضای دانشگاهی و آموزشی مورد استفاده قرار گرفت.

فعالیت علمی موسوی بجنوردی تنها به تألیف کتاب محدود نبود. او در تدوین و بررسی آثار علمی، عضویت در شوراهای علمی و حضور در مراکز پژوهشی نیز فعال بود.

پژوهشکده امام خمینی (ره) و فعالیت‌های علمی

موسوی بجنوردی در پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی نیز فعالیت داشت. او مدیریت گروه فقه و حقوق این مجموعه را برعهده داشت و در زمینه فقه و حقوق به تدریس و پژوهش پرداخت. او همچنین از اعضای شورای عالی علمی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی بود. این مرکز از مهم‌ترین مراکز پژوهشی ایران در زمینه تدوین آثار دانشنامه‌ای و پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی به شمار می‌رود.

حضور موسوی بجنوردی در چنین مراکزی، بخش دیگری از فعالیت علمی او را در سال‌های پس از مسئولیت قضایی شکل داد. او در این دوره در کنار تدریس دانشگاهی، به فعالیت‌های پژوهشی و تدوین آثار علمی ادامه داد.

حضور در مجمع روحانیون مبارز

فعالیت سیاسی موسوی بجنوردی پس از انقلاب نیز ادامه داشت. او از اعضای شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز بود و در جلسات و برنامه‌های این تشکل حضور داشت.

مجمع روحانیون مبارز از تشکل‌های روحانی فعال در عرصه سیاسی جمهوری اسلامی بود و موسوی بجنوردی در دوره‌های مختلف در شمار اعضای این مجموعه قرار داشت.

او در برخی نشست‌ها و دیدارهای این تشکل نیز حضور پیدا کرد و درباره مسائل مرتبط با فقه، حقوق و اندیشه‌های امام خمینی (ره) سخن گفت.

 پیوند خانوادگی با بیت امام خمینی (ره)

نام موسوی بجنوردی در سال‌های پایانی زندگی‌اش علاوه بر سابقه علمی و قضایی، با خانواده امام خمینی (ره) نیز پیوند خورد. ندا موسوی بجنوردی، دختر او، با سیدحسن خمینی، نوه امام خمینی (ره)، ازدواج کرد. به این ترتیب، موسوی بجنوردی پدر همسر سیدحسن خمینی شد.

این نسبت خانوادگی در حالی شکل گرفت که موسوی بجنوردی از سال‌ها قبل با امام خمینی (ره) ارتباط داشت. او از شاگردان امام خمینی (ره) در نجف بود و در دوره‌های مختلف، از جمله در زمینه استفتائات، با ایشان همکاری داشت.

چهره ماندگار فقه و حقوق

فعالیت چند دهه‌ای موسوی بجنوردی در حوزه فقه و حقوق در سال 1384 با انتخاب او به عنوان چهره ماندگار فقه و حقوق مورد تقدیر قرار گرفت. این انتخاب در ادامه سابقه فعالیت او در حوزه علمیه، دانشگاه و مراکز پژوهشی انجام شد. موسوی بجنوردی در این سال‌ها همچنان در زمینه تدریس و پژوهش فعال بود و آثار و مقالاتی در حوزه‌های فقهی و حقوقی منتشر می‌کرد. در کنار فعالیت علمی، او در جلسات و نشست‌های تخصصی نیز حاضر می‌شد و درباره موضوعات مرتبط با فقه و حقوق سخن می‌گفت.

سال‌های پایانی زندگی

موسوی بجنوردی در سال‌های پایانی زندگی همچنان در حوزه‌های علمی و آموزشی فعال بود. تدریس فقه و حقوق، حضور در مراکز علمی و پژوهشی و نگارش و انتشار آثار از جمله فعالیت‌های او در این دوره بود.

او در این سال‌ها در پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی و دیگر مراکز علمی حضور داشت و به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی ادامه داد. در کنار این فعالیت‌ها، سابقه حضور او در شورای عالی قضایی و فعالیت‌های قضایی سال‌های نخست جمهوری اسلامی همچنان بخش مهمی از سوابق رسمی او محسوب می‌شد.

آیت‌الله سیدمحمد موسوی بجنوردی سرانجام در پنجم اسفند 1402 پس از یک دوره بیماری درگذشت. خبر درگذشت او در همان روز منتشر شد و مراسم تشییع و خاکسپاری او برگزار شد.

موسوی بجنوردی در طول زندگی خود مسیری را از حوزه علمیه نجف تا دانشگاه و دستگاه قضایی جمهوری اسلامی طی کرد. او در نجف نزد استادانی همچون امام خمینی (ره)، آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی، آیت‌الله سیدمحسن حکیم و آیت‌الله سیدحسن بجنوردی تحصیل کرد، در همان حوزه به تدریس پرداخت، با امام خمینی (ره) در سال‌های پیش از انقلاب ارتباط داشت، پس از انقلاب در شورای عالی قضایی و هیأت عفو زندانیان فعالیت کرد و در دهه‌های بعد به تدریس و پژوهش در حوزه فقه و حقوق ادامه داد.

از او علاوه بر سابقه فعالیت در ساختار قضایی و سیاسی، مجموعه‌ای از آثار فقهی و حقوقی و ده‌ها مقاله علمی باقی مانده است؛ آثاری که در کنار سال‌ها تدریس در حوزه و دانشگاه، بخش علمی کارنامه او را تشکیل می‌دهند.