سهم ایران از جمعیت مهاجران جهان در 30 سال گذشته همواره زیر یک درصد بود
تهران - ایرنا - نتایج یک گزارش پژوهشی نشان میدهد در حالیکه سهم ایران از جمعیت جهان در حدود 1.07 درصد است، سهم کشور از جمعیت مهاجران جهان از سال 1990 تا سال 2020 تنها 0.16 درصد افزایش یافته که همچنان پایینتر از سهم جهانی جمعیت ایران است.
این بدان معناست که «سهم ایران از جمعیت مهاجران جهان» در طول 30 سال گذشته همواره زیر یک درصد بوده است و هیچگاه به یک درصد نیز نرسیده است.
«بحران مهاجرت»، «سونامی مهاجرت»، «امواج سهمگین مهاجرت»، «سیل مهاجرت» و... واژگانی است که به ویژه در سال های اخیر در مورد پدیده مهاجرت در جامعه ایران به گوش میرسد. این موضوع که این تعابیر تا چه اندازه مبین واقعیت است یا خیر، مستلزم بررسیهای بلندمدت و تطبیقی این پدیده در مقیاس جهانی آن است.
براساس پایش سالانه رصدخانه مهاجرت ایران و پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف، جمعیت مهاجران ایرانی در دنیا در سال 1990 میلادی بیش از 820 هزار نفر بوده که این رقم در سال 2020 میلادی بر 1.8 میلیون نفر رسیده است. در واقع در 30 سال گذشته، جمعیت مهاجران ایرانی 2.2 برابر شده است.
دومین سالنامه مهاجرتی ایران که در سال 1400 منتشر شده، به بررسی وضعیت مهاجرتهای بینالمللی در ایران در مقایسه با وضعیت جهانی این پدیده به تفکیک حوزههای مختلف کاری - اقتصادی، دانشجویی و تحصیلی و مهاجرتهای اجباری و پناهجویی پرداخته است. در ادامه چکیدههای از یافتههای این پایش که با استناد به منابع آماری داخلی و بینالمللی تهیه و تدوین و ذیل شاخصهایی تنظیم شده، ارائه میشود.
وضعیت مهاجران ایرانی در مقایسه با میانگین جهانی _ براساس آخرین آمار موجود (2021 میلادی)، جمعیت مهاجران جهان در سال 2020 میلادی بیش از 281 میلیون نفر است که 3.6 درصد از جمعیت جهان را تشکیل میدهد. _ جمعیت مهاجران ایرانی در دنیا بر اساس آخرین آمار موجود قابل استناد در سال 2020 میلادی، 1.8 میلیون نفر است که 2.23 درصد از جمعیت ایران را تشکیل دهد. _ در حالیکه سهم ایران از جمعیت جهان چیزی در حدود 1.07 درصد است، سهم ایران از جمعیت مهاجران جهان از رقم 0.54 درصد در سال 1990 میلادی به رقم 0.70 درصد در سال 2020 افزایش یافته که همچنان پایینتر از سهم جهانی جمعیت ایران است. لذا با در نظر گرفتن شاخص «سهم ایران از جمعیت جهان»، «سهم ایران از جمعیت مهاجران جهان» در طول 30 سال گذشته همواره زیر یک درصد بوده است و هیچگاه به یک درصد نیز نرسیده است. نرخ بازگشت متخصصان و فارغالتحصیلان ایرانی به داخل کشور از سال 2015 تا سال 2021 روند صعودی و قابل توجهی داشته است._ جمعیت مهاجران در جهان بر اساس دو معیار کشور محل تولد و شهروندی آمارهای متفاوتی دارد. _ بر اساس آمار تجمیع شده منابع بینالمللی (سال 2020 سازمان ملل و 2017 بانک جهانی) امارات، آمریکا و کانادا در ردههای نخست پذیرش مهاجران ایرانی قرار دارند.
_ بر اساس آمار سازمان ملل، در حال حاضر چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه در اتحادیه اروپا میزبان بیشترین تعداد مهاجر متولد ایران هستند. همچنین در سال 2020، آلمان در جایگاه نخست قرار دارد و پس از آن کشورهای سوئد، هلند و فرانسه به ترتیب در جایگاههای بعدی قرار دارند.
_ در سال 2020 بیشترین درخواست ویزای ثبت شده و همچنین تعداد ویزای شینگن صادر شده برای ایرانیان در اروپا، متعلق به کشورهای آلمان، فرانسه و ایتالیا بوده است؛ لذا آلمان اولین مقصد ایرانیها برای مهاجرت به اروپاست. _ انگلستان دومین مقصد مهاجرت ایرانیها در خارج از اتحادیه اروپاست. _ استرالیا همواره یکی از مقصدهای اصلی مهاجرت ایرانیها در همه انواع مهاجرت از جمله مهاجرت کاری بوده و تعداد کل جمعیت ایرانیها در استرالیا در این سالها روندی صعودی داشته است.
مهاجرتهای کاری و اقتصادی _ نیروی کار مهاجر در سال 2019 براساس تخمین سازمان بینالمللی کار 169 میلیون نفر تخمین زده شده است که 41.5 درصد آن را زنان و 58 درصد را مردان تشکیل میدهند. _ مهاجرت اقتصادی و کاری، مهمترین نوع و کانال مهاجرت ایرانیان است. این پیمایش نشان میدهد بسیاری از مهاجرتهایی که از سایر کانالهای تحصیلی یا پناهجویی نیز انجام میشود دلایل یا انگیزههای اقتصادی دارد.
_ میل به مهاجرت در میان گروههای حرفهای و فعالان استارتاپها بنا بر اطلاعات رصدخانه مهاجرت، در سالهای اخیر افزایش یافته و تحولات اقتصادی سالهای اخیر از جمله مهمترین عوامل تشدیدکننده تمایل به مهاجرت بوده است. _ اطلاعات ویزاهای موقت یا دائم دریافتی ایرانیان در کشورهای اصلی مقصد ایرانیان مهاجر نشان میدهد که دریافت ویزاهای کاری از آمریکا، کانادا، اتحادیه اروپا و استرالیا توسط ایرانیان پس از ویزاهای تحصیلی، خانوادگی قرار دارد.
وضعیت جابهجاییهای بینالمللی دانشجویان _ در سال 2018 تعداد کل دانشجویان جهان در بخش آموزش عالی 227 میلیون نفر بوده است که دانشجویان بینالمللی تنها 2.4 درصد از این جمعیت را شامل میشود. در طول بازه زمانی 10 ساله 2008 تا 2018، تعداد دانشجویان بینالمللی در جهان حدود 67 درصد افزایش یافته است. در طول دو سال گذشته، همهگیری کرونا روند رشد روزافزون جابهجایی بینالمللی دانشجویان را با کندی همراه کرد.
_ تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور نیز به مرور و همراستا با افزایش کل جمعیت دانشجویان کشور و نیز افزایش جمعیت دانشجویان بینالمللی در جهان، روند صعودی داشته و از تراز 19 هزار دانشجو در سال 2003 میلادی به تراز 56 هزار دانشجو در سال 2018 رسیده است.
_ نرخ رشد جمعیت دانشجویان بینالمللی ایرانی در قیاس با نرخ رشد جمعیت دانشجویان بینالمللی در جهان کندتر بوده است. بدین ترتیب، سهم دانشجوفرستی ایران در کل بازار دانشجویان بینالمللی جهان از سال 2012 روندی کاهشی به خود گرفته و از حدود 1.3 درصد به حدود یک درصد در سال 2018 رسیده است.
_ سهم دانشجویان ایرانی خارج از کشور به نسبت کل جمعیت دانشجویان مشغول به تحصیل در داخل طی سالهای 2000 تا 2018 با تغییر چندانی همراه نبوده (باوجود افزایش قابل توجه جمعیت کل دانشجویان کشور) و از حدود یک درصد در سال 2000 به حدود 1.5 درصد در سال 2018 رسیده است.
_ عواملی همچون افزایش نرخ دلار و به دنبال آن افزایش هزینههای مهاجرت تحصیلی، محدودیتهای ویزایی اعمال شده از سوی دولت آمریکا برای دانشجویان ایرانی و در نهایت شیوع ویروس کرونا موجب ثابت ماندن تراز جمعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور در طول چند سال گذشته شده است. البته عوامل فوق همچنین موجب افزایش تعداد دانشجویان ایرانی در ترکیه و کشورهایی چون آلمان، کانادا و ایتالیا که قوانین ویزایی سادهتری دارند، شده است.
وضعیت ایران در شاخص (ورود دانشجویان بینالمللی به کشور) _ اگرچه جمعیت دانشجویان خارجی در ایران طی یک دهه گذشته با افزایش همراه بوده است اما جمعیت فعلی دانشجویان خارجی در ایران با اهداف برنامه ششم توسعه و جذب 75 هزار دانشجوی خارجی فاصله زیادی دارد. _ تعداد دانشجویان خارجی در ایران طی سالهای 1390 تا 1399 با افزایش 8 برابری همراه بوده است و از 5 هزار و 485 دانشجو در سال 1399 به 44 هزار و 350 دانشجو افزایش یافته است.
وضعیت بازگشت متخصصان و فارغ التحصیلان ایرانی به کشور _ نرخ بازگشت متخصصان و فارغالتحصیلان ایرانی به داخل کشور از سال 2015 تا سال 2021 روند صعودی و قابل توجهی داشته بهطوریکه بر اساس آمار اخذ شده از معاونت علمی، فناوری ریاست جمهوری، جمعیت متخصصان بازگشته به کشور از سال 1395 تا فروردین 1400 در مجموع به یک هزار و 989 نفر (بصورت تجمعی) رسیده است که این میزان از جمعیت متخصصان بازگشتی به کشور در دوران اخیر (با وجود تحولات اقتصادی چند سال گذشته) در نوع خود کم نظیر است.
وضعیت ایران در بازار جابهجاییهای بینالمللی دانشجویان (شاخص خالص چرخش دانشجویان) _ افزایش جمعیت دانشجویان بینالمللی در داخل کشور و همچنین نرخ بازگشت متخصصان ایرانی باعث ارتقا شاخص خالص چرخش نخبگان ایرانی از تراز (0.39 -) در سال 2010 به (0.24 -) در سال 2018 شده است.
وضعیت مهاجرتهای اجباری در جهان _ بیشترین تعداد مهاجران اجباری در جهان تا پایان سال 2020 از کشورهای سوریه (6 میلیون و 690 هزار نفر)، ونزوئلا (4 میلیون و 27 هزار نفر) و افغانستان (2 میلیون و 595 هزار نفر) بوده است. _ کشورهای ترکیه (3 میلیون و 652 هزار نفر)، کلمبیا (یک میلیون و 731 هزار نفر) و پاکستان (یک میلیون و 439 هزار نفر) میزبان بیشترین تعداد پناهجو در جهان تا پایان سال 2020 بودند. ایران با میزبانی از 800 هزار پناهجو در رتبه دهم جهان قرار دارد.
_ بیشترین تعداد افراد در وضعیت پناهجویی در جهان تا پایان سال 2020 میلادی مربوط به اتباع کشورهای ونزوئلا (851 هزار و 791 نفر)، عراق (240 هزار و 695 نفر) و افغانستان (238 هزار و 791 نفر) بوده است. اتباع ایران در رتبه 14 قرار دارند.
وضعیت ایران در شاخص جهانی رقابتپذیری برای استعدادها _ شاخص جهانی رقابتپذیری برای استعدادها که در سال 2013 ایجاد شده به مجموعه سیاستها و روشهایی گفته میشود که یک کشور را توانمند میسازد تا سرمایه انسانی که موجب بهرهوری میشود، توسعه، جذب و تقویت کند. در سال 2020، ایران با کسب نمره 32.68 در رتبه 102(از بین 132 کشور جهان) قرار دارد.
در صورت حذف محدودیتها، جمعیت کشور 16 درصد، جمعیت استعدادها 27 درصد و جمعیت جوانان کشور 19 درصد کاهش پیدا میکند.سخنی با مسئولان ایران به دلایل مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و همچنین به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص آن از منظر جابهجایی بینالمللی بهعنوان یک کشور «فرستنده»، «ترانزیت» و «گیرنده» مهاجر شناخته میشود. در واقع ایران واجد ویژگی مهاجرفرستی است و دارای جمعیت چندمیلیونی دایاسپورای (بیوطن) ایرانی در خارج از کشور است. همزمان این کشور دارای ویژگی مهاجرپذیری نیز هست و جمعیت بزرگی از پناهنگان و مهاجران قانونی و فاقد مدرک افغانستان را میزبانی میکند. دو ویژگی یادشده با در نظر گرفتن این واقعیت که بسیاری از مهاجران آسیایی از مسیر ترانزیتی ایران تلاش میکنند از مرزهای ترکیه خود را به اروپا برسانند، لزوم توجه به حکمرانی مهاجرت، تدوین چارچوب سیاستی و تقویت ساختارهای نهادی در حوزه مهاجرت در کشور را بیش از پیش برجسته ساخته است.
*س_برچسبها_س*